WELG | PEKİN – Son gelişmeler, Çin’in ABD ve müttefiklerinin yıllardır uyguladığı teknoloji ambargolarına verdiği yanıtta, ürün kopyalamaktan ziyade alternatif mimariler ve üretim yolları geliştirmeye yöneldiğini ortaya koyuyor. Yapay zekâ ve yarı iletken alanlarında eş zamanlı iki kritik hamle, küresel teknoloji rekabetinin yönünü değiştirebilecek nitelikte.

Bir yanda Çinli bilim insanları, Nvidia’nın en gelişmiş yapay zekâ çiplerini performans ve enerji verimliliğinde geride bıraktığını iddia ettikleri optik (fotonik) bir yapay zekâ çipi tanıttı. Diğer yanda ise Pekin yönetiminin, bugüne dek yalnızca Batı’nın kontrolünde olan aşırı morötesi litografi (EUV) teknolojisini geliştirmek üzere yürüttüğü gizli programda kritik bir eşiği geçtiği bildirildi.

Bu iki adım, Çin’in teknoloji kısıtlamalarına yanıtını “aynısını yapmak” yerine farklısını ve yenisini inşa etmek üzerine kurduğunu gösteriyor. Çin hâlâ en ileri çiplerin seri üretiminde geride olabilir; ancak mimari ve üretim teknolojisi düzeyindeki bu hamleler, yarı iletken rekabetinin çok kutuplu bir evreye girdiğine işaret ediyor.

“Işıkla Çalışan Yapay Zeka: LightGen”

Şanghay Jiao Tong Üniversitesi ve Tsinghua Üniversitesi’nden bir araştırma ekibi tarafından geliştirilen LightGen adlı optik hesaplama çipi, elektronlar yerine ışık sinyalleri kullanarak yapay zekâ işlemlerini gerçekleştiriyor. Hakemli bilimsel dergi Science’ta yayımlanan çalışmaya göre LightGen, özellikle görüntü ve video üretimi gibi üretken yapay zekâ görevlerinde, geleneksel elektronik çiplere kıyasla çok daha yüksek hız ve enerji verimliliği sunuyor.

Yaklaşık 2 milyon fotonik “nöronun” yalnızca 136,5 mm²’lik bir alana sığdırıldığı sistem; yüksek çözünürlüklü görseller, üç boyutlu sahneler ve video içerikleri üretebiliyor. Deneylerde LightGen’in, 512×512 piksel çözünürlükte mantıksal olarak tutarlı görüntüler oluşturabildiği; gürültü giderme, stil aktarımı ve 3D manipülasyon gibi işlemleri başarıyla gerçekleştirdiği belirtildi.

Araştırmaya liderlik eden Prof. Chen Yitong, South China Morning Post’a yaptığı değerlendirmede, LightGen’in ölçeklenebilir olduğunu ve sürdürülebilir yapay zekâ için yeni bir donanım seçeneği sunduğunu söyledi. Çipin hesaplama gücü 3,57×10⁴ TOPS, enerji verimliliği ise 664 TOPS/watt olarak ölçüldü. Bu değerlerin, Nvidia’nın A100 gibi önde gelen elektronik yapay zekâ çiplerini 100 katın üzerinde geride bıraktığı iddia ediliyor.

Bilim insanlarına göre bu sonuçlar, üretken yapay zekânın hızla artan enerji ihtiyacına karşı fotonik hesaplamayı merkezî bir çözüm haline getirebilir.

“Elektronikten Fotonik Mimariye Geçiş”

Geleneksel bilgisayarlar veriyi elektron akışıyla işlerken, fotonik sistemler lazer darbeleriyle çalışıyor. Bu sayede işlemler ışık hızına yaklaşırken enerji tüketimi ciddi biçimde azalıyor. Ancak bugüne dek fotonik sistemler, karmaşık üretken yapay zekâ görevlerinde sınırlı kalıyordu.

LightGen ekibi bu engeli aşmak için üç temel alana odaklandı: yeni bir mimari, etiketsiz (denetimsiz) öğrenmeye dayalı eğitim algoritması ve yüksek entegrasyon yoğunluğu. “Optik gizil uzay” olarak tanımlanan mimari, verinin sıkıştırılmış hâlde hızlı işlenmesini sağlarken; denetimsiz öğrenme, büyük etiketli veri setlerine olan ihtiyacı ortadan kaldırdı.

“Gizli EUV Programı: Yarı İletkenlerde Kırılma Noktası”

Bu bilimsel atılımın yankıları sürerken, Reuters’ın ulaştığı bilgilere göre Çin, yarı iletken üretiminin en kritik aşaması olan EUV litografi alanında da sessiz ama stratejik bir ilerleme kaydetti. Shenzhen’deki yüksek güvenlikli bir laboratuvarda geliştirilen ve 2025 başında tamamlanan bir prototipin, aşırı morötesi ışık üretmeyi başardığı bildirildi.

EUV makineleri, insan saçından binlerce kat daha ince devreleri silikon üzerine işleyerek en gelişmiş çiplerin üretilmesini sağlıyor. Bugüne kadar bu teknolojiye tam anlamıyla hâkim olan tek şirket ASML’ydi. ABD ve Avrupa, yıllardır bu makinelerin Çin’e satışını engelleyerek Pekin’i çip yarışında geride tutmaya çalışıyor.

Shenzhen’deki prototip henüz çalışır çip üretmedi; ancak analistlere göre EUV ışığının üretilebilmesi bile kritik bir eşik anlamına geliyor.

“Çin’in ‘Manhattan Projesi’”

Projeye yakın kaynaklar, bu girişimi Çin’in “Manhattan Projesi” olarak tanımlıyor. Devlet destekli program, Devlet Başkanı Şi Cinping’in yarı iletkenlerde kendine yeterlilik hedefinin merkezinde yer alıyor. Koordinasyonda Huawei’nin kilit rol oynadığı; binlerce mühendis, üniversite ve araştırma enstitüsünün bu ağda yer aldığı belirtiliyor.

Projede, ASML’den emekli Çin kökenli mühendislerin kritik katkı sunduğu, çalışmaların sıkı gizlilik altında yürütüldüğü ifade ediliyor. Resmî hedef 2028’de çalışır çip üretmek olsa da, projeye yakın isimler 2030 tarihini daha gerçekçi buluyor. Bu bile Batılı analistlerin öngördüğü on yıllık gecikmeden daha kısa.

“ABD’nin Çip Stratejisi ve Çelişkiler”

Tüm bu gelişmeler yaşanırken Washington cephesinde çelişkili adımlar dikkat çekiyor. Donald Trump yönetimi, bir yandan ihracat kontrollerini sıkılaştırırken, diğer yandan Nvidia’nın H200 gibi güçlü ama en ileri seviye olmayan çiplerini Çin’e satmasına izin verdi. Yönetim bu yaklaşımın Çin’i ABD teknolojisine “bağımlı” tutacağını savunuyor.

Ancak bu görüşe kuşkuyla yaklaşanlar da var. “Chip War” kitabının yazarı Chris Miller, NPR’a yaptığı değerlendirmede, Çin devletinin kısa vadeli kazançlar yerine kendi çip ekosistemini kurmaya kararlı olduğunu ve ABD tedarik zincirlerine güvenmediğini vurguladı.

Uzun Vadeli Denge Değişiyor

Ortaya çıkan tablo, teknoloji ambargolarının Çin’i yalnızca yavaşlatmakla kalmadığını; aynı zamanda yeni mimariler, yeni üretim yöntemleri ve alternatif bir teknoloji yolu arayışına ittiğini gösteriyor. Bu da küresel yarı iletken rekabetinin önümüzdeki yıllarda daha karmaşık, daha rekabetçi ve daha çok kutuplu bir yapıya evrileceğine işaret ediyor.

@welgmedya.com