Ali Rıza AKSIN
  30-09-2020 08:16:00

EZİDİLİK VE ALEVİLİK (2)

Diğer kutsallar:

Toprak, Su, Güneş ve Havadır. Bu dört kutsal, Laleşte ve Ezidilerin günlük yaşamlarında ve dualarında sıklıkla görülür.

Göbeklitepe ve öncesinin, "Toprak, Su, Hava ve Güneşe" atfedilen tanrıları, Sümerlerce geliştirilmiş, değişik isimlerle Akad, Asur, Babil, Mısır, Luvi, Hitit, Hurri, Mittani, Urartu, Grek (Yunan) ve Roma inancına kadar girmişlerdi. Göbeklitepe mimarisinin ataları Aleviler, çok sonra Semavi dinlerin baskısı, Helen ve Helenistik kültürün etkisiyle çok tanrılı inançlarını Hakk adıyla ifşa etmek zorunda kalırlar.     

Êzidilerin en ünlü bayramı:

Çarşema Sor olarak adlandırılan, yeni yılın başlangıcı sayılan Kızıl Çarşamba’dır. Bu tarih eski takvime göre Nisan ayının ilk çarşambasına denk gelir. Êzidilere göre tanrı her sene bu vakitlerde kötülükleri kaldırmak ve iyiliği yaymak için yeryüzüne bir melek gönderir. Êzidiler düğünlerini çoklukla Kızıl Çarşamba’ya denk getirirler. Rengarenk giyinir, evlerini çiçeklerle süsler, Hristiyanlardaki Paskalya’nın kendilerinden çalındığını kanıtlarcasına yumurta boyarlar.

O zaman düşünmeden edemiyoruz; acaba Göbeklitepedeki buluşma, doğanın uyandığı 21 Marta mı, Ezidilerin Nisan ayındaki yılbaşına mı denk gelirdi?

Fırat-Dicle Havzasının en eski bayramlarından olan Hıdırellezi (Şubat’ın ilk Perşembesi) kutladıkları gibi, Kurban, Ramazan, İsa bayramı gibi Semavi bayramları da kutlarlar. Bu bayramları, baskıyı azaltmak, etrafa hoş görünmek için kutladıklarını biliyoruz. Çünkü Aleviler de benzer bir süreci yaşıyorlar.

Güneş (Roj/Şems) ve Ateşin Kutsallığı:

Güneş (Ezda-Xweda), Ezidilerin en eski atasıdır. Güneş ve ateş kültü milyonlarca yıllık bir süreci kapsar. Çünkü insanı aydınlatan, soğuğu ısıtan, nimetleri pişiren hayatın kaynağı güneş ve dolayısıyla ateştir. Ezidiler ateşe su dökmezler; çünkü, kutsalı boğmak, ocağı kör ve karanlık bırakmak anlamına gelirdi. Aynı şekilde güneş, ışık, ateş, ocak kültü biz Alevilerce de kutsaldır. Çocukken evimizin önündeki kül yığının üzerinde oynayamazdık. Büyükler, özellikle kadınlar, içine korku sinmiş bir fısıltıyla bunun uğursuzluk getireceğini söylerlerdi bize.

Kaniya Spî ve Toprak: 

Ezidiler, Laleş Vadisi’ndeki beyaz suyun (Kaniya Spî) ve toprağın kutsal olduğuna inanırlar. Çocuklar ya buraya götürülür, ya da buradan getirttirilen suyla vaftiz edilirler. Ezidilere göre Adem’in yoğrulduğu (yaratıldığı) toprak ve su Laleş'tedir.

Oysa bu hikayenin arka planı Ezidilerin ilk yerleşim yeri olan ve tarihte Aden Bahçeleri olarak geçen Karacadağ'ın etekleriyle ilişkili. Laleş’in beyaz suyu Aden Bahçesinin Ab-ı Hayatı olmalı. (Bu konuya daha sonra tekrar değineceğiz)

Teberik:

Kutsal mekandan alınan toprağın ağza ve burna alınması, suyla çözülerek içilmesi, yastık altı ve cep gibi yerlere konarak tedavi amaçlı kullanılmasıdır. Alevilerin de su ve toprağı benzer amaçlarla kullanıldıklarını biliyoruz. 

Toprak, su, kadın ve bereketin kutsallığı; henüz Güneş kültünün baskın hale gelmediği Ay kültünün onun kadar geçerli olduğu zamana denk gelir.

Tavus Kuşu:

Ezidiler kuşları kutsarlar. Bu kültün Göbeklitepe'nin kuş ve yılanlarıyla ilişkili olduğu kesin. Zarif dansları, hoş avazlarıyla Alevi Semasına esin kaynağı olan turnalar, Ezidilerde tavus kuşuna dönüşürler. Tavus, Cennet Bahçesinin kuşudur. Kuşlarda "Avaz", melek anlamına gelir. Ezidilerin baş melek Şeytanı, eskiden yaşadıkları Aden Bahçesi’nin tavus kuşuyla sırlamaları çok da yabancısı olduğumuz bir durum olmasa gerek. Alevilerin Tanrı Enlil'i (Eli'yi) İslam’ın Ali'siyle sırlamaları gibi.

Mara Reş: 

Yılan kutsal su kaynaklarının, ölümsüzlüğün, sağlık ve yaşamın bekçisi olarak çıkar karşımıza. Ezidilerin kutsal mekânı olan Laleş’teki tapınağın girişinde bulunan kara yılan ister istemez tarih içinde bir yolculuğa çıkarır bizi. Göbeklitepe’nin yılanlarından Nevaliçori’nin yılan başlı insanına, oradan da Adem ile Hava’yı cennetten kovduran yılan kılığındaki Şeytana...

Henüz sözcüklerin ve kavramların oluşmadığı, tarih ve belleğin simge ve sembollere yüklendiği, Yılan'ın; Göbeklitepe’nin ve sonrasının Ay/tanrıça kültüyle ilişkili olduğu zamana...

Yılanın hilal şeklini alması, ölümü, sağlığı, dirilişi temsil etmesi, bazan yok olup sonra biçim değiştirmesi, bu değişimin kadının ay haliyle eş zamanlı olması, suyu, yeri ve havayı etkilemesi, Yılan ile simgeleşen, "Yer, Kadın, Öküz, Bereket, Ölüm, Ölümsüzlük" anlamına gelen AY (Tanrıça) kültünü doğurmuştur.

Eski Alevilerin yılanlara (özellikle de siyah yılanlara) ilişmemeleri, onların, ocak, türbe ve ziyaretleri koruyor olduklarına inanmalarından kaynaklanırdı. Yılana saygı bugün unutulmuş olsa da eski Ay kültü ile ilişkiliydi. Ayrıca bazı ocakların yılana hükmettiğine, onlarla dost olduklarına ve yılan sokmalarını iyileştirdiklerine inanılırdı. Yine kadın (dişi) şeklinde resmedilen Şahmeran'ın öldürülmesi de bu kültün terk edildiği, yani öldürüldüğü anlamına gelir.

Ezidilerle benzerliğimiz hiç kuşku yok ki, tarihin derinliklerinden ve sahip olduğumuz ortak bellekten kaynaklanıyordur.

Aşk ile...

11. 04. 2020

Ali Rıza Aksın

Devam edecek...

 

  Bu yazı 387 defa okunmuştur.
  FACEBOOK YORUM
Yorum
  YAZARIN DİĞER YAZILARI
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Alanyaspor 6 5 0 1 15 2 16 +13
2 Fenerbahçe 6 4 0 2 10 5 14 +5
3 Fatih Karagümrük 7 3 2 2 14 8 11 +6
4 Kasımpaşa 7 3 2 2 8 6 11 +2
5 Galatasaray 6 3 2 1 8 5 10 +3
6 Çaykur Rizespor 6 2 2 2 9 8 8 +1
7 Gaziantep FK 7 1 1 5 9 10 8 -1
8 Antalyaspor 6 2 2 2 6 8 8 -2
9 Yeni Malatyaspor 6 2 2 2 6 9 8 -3
10 Göztepe 6 1 1 4 10 7 7 +3
11 Başakşehir FK 6 2 3 1 7 7 7 0
12 Beşiktaş 5 2 2 1 8 9 7 -1
13 Sivasspor 5 2 2 1 5 6 7 -1
14 BB Erzurumspor 6 2 3 1 8 11 7 -3
15 Hatayspor 4 2 1 1 3 6 7 -3
16 Konyaspor 5 1 1 3 5 3 6 +2
17 Kayserispor 5 2 3 0 4 8 6 -4
18 Gençlerbirliği 6 1 3 2 4 7 5 -3
19 Trabzonspor 7 1 4 2 9 14 5 -5
20 Denizlispor 6 1 3 2 5 10 5 -5
21 MKE Ankaragücü 4 0 3 1 4 8 1 -4
Takım O G M B A Y P AV
1 Tuzlaspor 7 5 0 2 16 7 17 +9
2 İstanbulspor 7 5 1 1 15 6 16 +9
3 Adana Demirspor 7 4 1 2 14 6 14 +8
4 Samsunspor 7 4 1 2 11 7 14 +4
5 Ankara Keçiörengücü 7 4 2 1 8 6 13 +2
6 Altınordu 7 4 2 1 11 10 13 +1
7 Adanaspor 8 3 2 3 13 9 12 +4
8 Giresunspor 7 3 2 2 11 11 11 0
9 Altay 6 3 2 1 10 4 10 +6
10 Bursaspor 8 3 4 1 16 15 10 +1
11 Balıkesirspor 8 3 4 1 8 12 10 -4
12 Akhisarspor 7 2 2 3 6 5 9 +1
13 Ümraniyespor 8 2 4 2 9 15 8 -6
14 Menemenspor 7 1 3 3 6 11 6 -5
15 Bandırmaspor 7 1 4 2 6 11 5 -5
16 Ankaraspor 7 1 5 1 4 12 4 -8
17 Boluspor 8 0 5 3 6 12 3 -6
18 Eskişehirspor 7 0 4 3 2 13 3 -11
Takım O G M B A Y P AV
1 Eyüpspor 8 6 1 1 16 8 19 +8
2 Turgutluspor 8 6 2 0 8 8 18 0
3 Serik Belediyespor 8 4 1 3 12 5 15 +7
4 Kırşehir Belediyespor 8 4 2 2 7 5 14 +2
5 Sakaryaspor 8 3 1 4 10 6 13 +4
6 Tarsus İdman Yurdu 8 3 2 3 14 11 12 +3
7 Etimesgut Belediyespor 8 3 2 3 7 4 12 +3
8 Van Spor 8 3 2 3 5 5 12 0
9 Karacabey Belediyespor 8 3 3 2 8 8 11 0
10 Mamak FK 8 3 3 2 7 10 11 -3
11 Kırklarelispor 8 2 2 4 7 3 10 +4
12 1922 Konyaspor 8 3 4 1 8 5 10 +3
13 Pendikspor 8 3 4 1 11 9 10 +2
14 Elazığspor 8 3 4 1 11 14 10 -3
15 Pazarspor 8 3 4 1 12 17 10 -5
16 Sivas Belediyespor 7 2 2 3 13 9 9 +4
17 Bayburt Özel İdare Spor 7 3 4 0 6 8 9 -2
18 Kastamonuspor 8 1 4 3 8 15 6 -7
19 Bodrumspor 8 1 5 2 9 12 5 -3
20 Kardemir Karabükspor 8 0 7 1 3 20 1 -17
Takım O G M B A Y P AV
1 1928 Bucaspor 6 5 1 0 13 4 15 +9
2 Diyarbekirspor 6 5 1 0 9 3 15 +6
3 Arnavutköy Belediye 6 4 0 2 9 5 14 +4
4 Fatsa Belediyespor 6 4 2 0 8 5 12 +3
5 Çankaya FK 6 4 2 0 8 6 12 +2
6 Belediye Derincespor 6 2 1 3 7 5 9 +2
7 Edirnespor 6 3 3 0 8 9 9 -1
8 Ofspor 5 2 1 2 8 7 8 +1
9 Yeşilyurt Belediyespor 5 2 2 1 8 6 7 +2
10 Kızılcabölükspor 6 2 3 1 9 9 7 0
11 Artvin Hopaspor 6 2 3 1 8 10 7 -2
12 1877 Alemdağspor 6 1 3 2 4 9 5 -5
13 Kemerspor 2003 6 1 4 1 6 10 4 -4
14 Nevşehir Belediyespor 6 1 4 1 4 8 4 -4
15 Payasspor 6 1 4 1 3 7 4 -4
16 Manisaspor 6 0 5 1 4 13 1 -9
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 31/10/2020 Galatasaray vs MKE Ankaragücü
 01/11/2020 Çaykur Rizespor vs Kayserispor
 01/11/2020 Konyaspor vs Başakşehir FK
 01/11/2020 Beşiktaş vs Yeni Malatyaspor
 02/11/2020 Antalyaspor vs Fenerbahçe
 02/11/2020 Hatayspor vs Sivasspor
 06/11/2020 Gaziantep FK vs Beşiktaş
 07/11/2020 Kasımpaşa vs Antalyaspor
 07/11/2020 Alanyaspor vs Trabzonspor
 07/11/2020 BB Erzurumspor vs Göztepe
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 01/11/2020 Ankara Keçiörengücü vs İstanbulspor
 01/11/2020 Eskişehirspor vs Akhisarspor
 01/11/2020 Adana Demirspor vs Samsunspor
 06/11/2020 Altay vs Balıkesirspor
 07/11/2020 Bandırmaspor vs Giresunspor
 07/11/2020 Ümraniyespor vs Tuzlaspor
 07/11/2020 Adanaspor vs Menemenspor
 07/11/2020 Ankaraspor vs Bursaspor
 08/11/2020 Eskişehirspor vs Ankara Keçiörengücü
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 11/11/2020 Etimesgut Belediyespor vs Turgutluspor
 11/11/2020 Eyüpspor vs Bayburt Özel İdare Spor
 11/11/2020 Karacabey Belediyespor vs Sivas Belediyespor
 11/11/2020 Kastamonuspor vs Kardemir Karabükspor
 11/11/2020 Kırklarelispor vs Pendikspor
 11/11/2020 Pazarspor vs Kırşehir Belediyespor
 11/11/2020 Sakaryaspor vs Bodrumspor
 11/11/2020 Tarsus İdman Yurdu vs Elazığspor
 11/11/2020 Van Spor vs Mamak FK
 11/11/2020 1922 Konyaspor vs Serik Belediyespor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 01/11/2020 Artvin Hopaspor vs Manisaspor
 01/11/2020 Edirnespor vs Payasspor
 01/11/2020 Fatsa Belediyespor vs Kemerspor 2003
 01/11/2020 Kızılcabölükspor vs Belediye Derincespor
 01/11/2020 Nevşehir Belediyespor vs Arnavutköy Belediye
 01/11/2020 Yeşilyurt Belediyespor vs Diyarbekirspor
 01/11/2020 1877 Alemdağspor vs 1928 Bucaspor
 12/11/2020 Arnavutköy Belediye vs Kızılcabölükspor
HABER ARŞİVİ
GAZETEMİZ
Tüm Anketler
Web sitemize nasıl ulaştınız?
ŞANS OYUNLARI
BİZİ TAKİP EDİN
  • YUKARI