Ali Rıza AKSIN
  30-09-2020 08:16:00

EZİDİLİK VE ALEVİLİK (2)

Diğer kutsallar:

Toprak, Su, Güneş ve Havadır. Bu dört kutsal, Laleşte ve Ezidilerin günlük yaşamlarında ve dualarında sıklıkla görülür.

Göbeklitepe ve öncesinin, "Toprak, Su, Hava ve Güneşe" atfedilen tanrıları, Sümerlerce geliştirilmiş, değişik isimlerle Akad, Asur, Babil, Mısır, Luvi, Hitit, Hurri, Mittani, Urartu, Grek (Yunan) ve Roma inancına kadar girmişlerdi. Göbeklitepe mimarisinin ataları Aleviler, çok sonra Semavi dinlerin baskısı, Helen ve Helenistik kültürün etkisiyle çok tanrılı inançlarını Hakk adıyla ifşa etmek zorunda kalırlar.     

Êzidilerin en ünlü bayramı:

Çarşema Sor olarak adlandırılan, yeni yılın başlangıcı sayılan Kızıl Çarşamba’dır. Bu tarih eski takvime göre Nisan ayının ilk çarşambasına denk gelir. Êzidilere göre tanrı her sene bu vakitlerde kötülükleri kaldırmak ve iyiliği yaymak için yeryüzüne bir melek gönderir. Êzidiler düğünlerini çoklukla Kızıl Çarşamba’ya denk getirirler. Rengarenk giyinir, evlerini çiçeklerle süsler, Hristiyanlardaki Paskalya’nın kendilerinden çalındığını kanıtlarcasına yumurta boyarlar.

O zaman düşünmeden edemiyoruz; acaba Göbeklitepedeki buluşma, doğanın uyandığı 21 Marta mı, Ezidilerin Nisan ayındaki yılbaşına mı denk gelirdi?

Fırat-Dicle Havzasının en eski bayramlarından olan Hıdırellezi (Şubat’ın ilk Perşembesi) kutladıkları gibi, Kurban, Ramazan, İsa bayramı gibi Semavi bayramları da kutlarlar. Bu bayramları, baskıyı azaltmak, etrafa hoş görünmek için kutladıklarını biliyoruz. Çünkü Aleviler de benzer bir süreci yaşıyorlar.

Güneş (Roj/Şems) ve Ateşin Kutsallığı:

Güneş (Ezda-Xweda), Ezidilerin en eski atasıdır. Güneş ve ateş kültü milyonlarca yıllık bir süreci kapsar. Çünkü insanı aydınlatan, soğuğu ısıtan, nimetleri pişiren hayatın kaynağı güneş ve dolayısıyla ateştir. Ezidiler ateşe su dökmezler; çünkü, kutsalı boğmak, ocağı kör ve karanlık bırakmak anlamına gelirdi. Aynı şekilde güneş, ışık, ateş, ocak kültü biz Alevilerce de kutsaldır. Çocukken evimizin önündeki kül yığının üzerinde oynayamazdık. Büyükler, özellikle kadınlar, içine korku sinmiş bir fısıltıyla bunun uğursuzluk getireceğini söylerlerdi bize.

Kaniya Spî ve Toprak: 

Ezidiler, Laleş Vadisi’ndeki beyaz suyun (Kaniya Spî) ve toprağın kutsal olduğuna inanırlar. Çocuklar ya buraya götürülür, ya da buradan getirttirilen suyla vaftiz edilirler. Ezidilere göre Adem’in yoğrulduğu (yaratıldığı) toprak ve su Laleş'tedir.

Oysa bu hikayenin arka planı Ezidilerin ilk yerleşim yeri olan ve tarihte Aden Bahçeleri olarak geçen Karacadağ'ın etekleriyle ilişkili. Laleş’in beyaz suyu Aden Bahçesinin Ab-ı Hayatı olmalı. (Bu konuya daha sonra tekrar değineceğiz)

Teberik:

Kutsal mekandan alınan toprağın ağza ve burna alınması, suyla çözülerek içilmesi, yastık altı ve cep gibi yerlere konarak tedavi amaçlı kullanılmasıdır. Alevilerin de su ve toprağı benzer amaçlarla kullanıldıklarını biliyoruz. 

Toprak, su, kadın ve bereketin kutsallığı; henüz Güneş kültünün baskın hale gelmediği Ay kültünün onun kadar geçerli olduğu zamana denk gelir.

Tavus Kuşu:

Ezidiler kuşları kutsarlar. Bu kültün Göbeklitepe'nin kuş ve yılanlarıyla ilişkili olduğu kesin. Zarif dansları, hoş avazlarıyla Alevi Semasına esin kaynağı olan turnalar, Ezidilerde tavus kuşuna dönüşürler. Tavus, Cennet Bahçesinin kuşudur. Kuşlarda "Avaz", melek anlamına gelir. Ezidilerin baş melek Şeytanı, eskiden yaşadıkları Aden Bahçesi’nin tavus kuşuyla sırlamaları çok da yabancısı olduğumuz bir durum olmasa gerek. Alevilerin Tanrı Enlil'i (Eli'yi) İslam’ın Ali'siyle sırlamaları gibi.

Mara Reş: 

Yılan kutsal su kaynaklarının, ölümsüzlüğün, sağlık ve yaşamın bekçisi olarak çıkar karşımıza. Ezidilerin kutsal mekânı olan Laleş’teki tapınağın girişinde bulunan kara yılan ister istemez tarih içinde bir yolculuğa çıkarır bizi. Göbeklitepe’nin yılanlarından Nevaliçori’nin yılan başlı insanına, oradan da Adem ile Hava’yı cennetten kovduran yılan kılığındaki Şeytana...

Henüz sözcüklerin ve kavramların oluşmadığı, tarih ve belleğin simge ve sembollere yüklendiği, Yılan'ın; Göbeklitepe’nin ve sonrasının Ay/tanrıça kültüyle ilişkili olduğu zamana...

Yılanın hilal şeklini alması, ölümü, sağlığı, dirilişi temsil etmesi, bazan yok olup sonra biçim değiştirmesi, bu değişimin kadının ay haliyle eş zamanlı olması, suyu, yeri ve havayı etkilemesi, Yılan ile simgeleşen, "Yer, Kadın, Öküz, Bereket, Ölüm, Ölümsüzlük" anlamına gelen AY (Tanrıça) kültünü doğurmuştur.

Eski Alevilerin yılanlara (özellikle de siyah yılanlara) ilişmemeleri, onların, ocak, türbe ve ziyaretleri koruyor olduklarına inanmalarından kaynaklanırdı. Yılana saygı bugün unutulmuş olsa da eski Ay kültü ile ilişkiliydi. Ayrıca bazı ocakların yılana hükmettiğine, onlarla dost olduklarına ve yılan sokmalarını iyileştirdiklerine inanılırdı. Yine kadın (dişi) şeklinde resmedilen Şahmeran'ın öldürülmesi de bu kültün terk edildiği, yani öldürüldüğü anlamına gelir.

Ezidilerle benzerliğimiz hiç kuşku yok ki, tarihin derinliklerinden ve sahip olduğumuz ortak bellekten kaynaklanıyordur.

Aşk ile...

11. 04. 2020

Ali Rıza Aksın

Devam edecek...

 

  Bu yazı 620 defa okunmuştur.
  FACEBOOK YORUM
Yorum
  YAZARIN DİĞER YAZILARI
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Beşiktaş 19 13 4 2 45 22 41 +23
2 Fenerbahçe 19 12 4 3 39 23 39 +16
3 Galatasaray 19 11 5 3 40 17 36 +23
4 Gaziantep FK 19 9 3 7 33 23 34 +10
5 Trabzonspor 20 9 5 6 25 23 33 +2
6 Alanyaspor 19 9 6 4 30 17 31 +13
7 Hatayspor 19 9 6 4 28 24 31 +4
8 Fatih Karagümrük 19 7 6 6 31 28 27 +3
9 Yeni Malatyaspor 19 7 6 6 27 25 27 +2
10 Göztepe 19 6 6 7 28 22 25 +6
11 Antalyaspor 19 6 6 7 20 26 25 -6
12 Çaykur Rizespor 20 6 7 7 27 35 25 -8
13 Sivasspor 19 5 5 9 21 23 24 -2
14 Başakşehir FK 20 6 8 6 26 32 24 -6
15 Konyaspor 19 6 9 4 27 27 22 0
16 Kasımpaşa 19 6 9 4 21 30 22 -9
17 Kayserispor 19 5 10 4 14 23 19 -9
18 Gençlerbirliği 20 5 11 4 20 40 19 -20
19 MKE Ankaragücü 19 5 11 3 22 30 18 -8
20 BB Erzurumspor 20 4 11 5 19 35 17 -16
21 Denizlispor 19 3 11 5 18 36 14 -18
Takım O G M B A Y P AV
1 Giresunspor 17 10 2 5 25 13 35 +12
2 İstanbulspor 17 10 3 4 37 19 34 +18
3 Samsunspor 17 9 2 6 24 16 33 +8
4 Altay 17 10 5 2 30 16 32 +14
5 Adana Demirspor 18 9 5 4 31 18 31 +13
6 Bursaspor 18 9 6 3 33 28 30 +5
7 Tuzlaspor 17 9 5 3 27 24 30 +3
8 Ankara Keçiörengücü 17 8 5 4 22 13 28 +9
9 Altınordu 17 8 5 4 22 22 28 0
10 Bandırmaspor 18 8 7 3 23 19 27 +4
11 Adanaspor 17 6 8 3 24 22 21 +2
12 Ümraniyespor 18 5 8 5 18 27 20 -9
13 Boluspor 17 5 8 4 18 20 19 -2
14 Menemenspor 17 3 7 7 16 26 16 -10
15 Balıkesirspor 17 4 9 4 16 28 16 -12
16 Akhisarspor 17 3 10 4 13 25 13 -12
17 Ankaraspor 18 2 12 4 12 31 10 -19
18 Eskişehirspor 18 0 11 7 10 34 4 -24
Takım O G M B A Y P AV
1 Eyüpspor 19 15 2 2 45 14 47 +31
2 Van Spor 19 11 4 4 30 18 37 +12
3 Turgutluspor 19 12 7 0 23 29 36 -6
4 Sakaryaspor 19 10 4 5 32 20 35 +12
5 Kırşehir Belediyespor 19 9 4 6 27 15 33 +12
6 Pazarspor 19 10 6 3 32 25 33 +7
7 Kırklarelispor 19 7 3 9 23 15 30 +8
8 Bodrumspor 19 8 6 5 44 30 29 +14
9 Serik Belediyespor 19 7 4 8 29 22 29 +7
10 Tarsus İdman Yurdu 19 7 6 6 28 20 27 +8
11 Sivas Belediyespor 19 6 5 8 32 24 26 +8
12 Karacabey Belediyespor 19 7 7 5 23 20 26 +3
13 Etimesgut Belediyespor 19 6 7 6 18 20 24 -2
14 Pendikspor 19 6 11 2 26 25 20 +1
15 1922 Konyaspor 19 5 10 4 22 22 19 0
16 Kastamonuspor 19 5 10 4 18 29 19 -11
17 Mamak FK 19 5 10 4 20 44 19 -24
18 Elazığspor 19 6 10 3 26 36 18 -10
19 Bayburt Özel İdare Spor 19 4 13 2 15 34 14 -19
20 Kardemir Karabükspor 19 0 17 2 6 57 1 -51
Takım O G M B A Y P AV
1 1928 Bucaspor 15 11 2 2 33 10 35 +23
2 Diyarbekirspor 15 10 2 3 21 10 33 +11
3 Arnavutköy Belediye 15 8 4 3 22 13 27 +9
4 Yeşilyurt Belediyespor 15 8 5 2 22 11 26 +11
5 Ofspor 15 7 4 4 22 19 25 +3
6 Edirnespor 15 6 5 4 21 20 22 +1
7 Fatsa Belediyespor 15 6 5 4 14 15 22 -1
8 Belediye Derincespor 15 5 4 6 18 14 21 +4
9 1877 Alemdağspor 15 5 6 4 21 26 19 -5
10 Nevşehir Belediyespor 15 5 7 3 18 16 18 +2
11 Artvin Hopaspor 15 5 8 2 20 31 17 -11
12 Payasspor 15 4 7 4 19 21 16 -2
13 Çankaya FK 15 5 9 1 13 26 16 -13
14 Kızılcabölükspor 15 3 7 5 16 22 14 -6
15 Antalya Kemerspor 15 2 8 5 14 28 11 -14
16 Manisaspor 15 1 8 6 10 22 9 -12
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 24/01/2021 Konyaspor vs Antalyaspor
 24/01/2021 Denizlispor vs Fatih Karagümrük
 24/01/2021 Yeni Malatyaspor vs Galatasaray
 24/01/2021 Beşiktaş vs Göztepe
 24/01/2021 Gaziantep FK vs Hatayspor
 25/01/2021 Alanyaspor vs MKE Ankaragücü
 25/01/2021 Kasımpaşa vs Sivasspor
 25/01/2021 Fenerbahçe vs Kayserispor
 29/01/2021 Yeni Malatyaspor vs Fatih Karagümrük
 29/01/2021 Gaziantep FK vs Galatasaray
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 24/01/2021 Ankara Keçiörengücü vs Boluspor
 24/01/2021 Tuzlaspor vs Akhisarspor
 24/01/2021 Giresunspor vs Balıkesirspor
 24/01/2021 Samsunspor vs Altay
 25/01/2021 İstanbulspor vs Adanaspor
 25/01/2021 Altınordu vs Menemenspor
 29/01/2021 Akhisarspor vs Bandırmaspor
 30/01/2021 Ankaraspor vs Ankara Keçiörengücü
 30/01/2021 Adanaspor vs Eskişehirspor
 30/01/2021 Adanaspor - Eskişehirspor Eskişehirspor ligdeki son 18 maçında hiç kazanamadı  Adanaspor yenilmez
 30/01/2021 Balıkesirspor - Tuzlaspor Balıkesirspor ligdeki son 8 maçında hiç kazanamadı  Tuzlaspor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 27/01/2021 Bodrumspor vs Etimesgut Belediyespor
 27/01/2021 Elazığspor vs Bayburt Özel İdare Spor
 27/01/2021 Karacabey Belediyespor vs Kastamonuspor
 27/01/2021 Kırşehir Belediyespor vs Turgutluspor
 27/01/2021 Mamak FK vs Kardemir Karabükspor
 27/01/2021 Pazarspor vs Eyüpspor
 27/01/2021 Pendikspor vs Serik Belediyespor
 27/01/2021 Sakaryaspor vs 1922 Konyaspor
 27/01/2021 Sivas Belediyespor vs Kırklarelispor
 27/01/2021 Van Spor vs Tarsus İdman Yurdu
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 28/01/2021 Edirnespor vs Artvin Hopaspor
 28/01/2021 Antalya Kemerspor vs 1877 Alemdağspor
 28/01/2021 Belediye Derincespor vs Arnavutköy Belediye
 28/01/2021 Çankaya FK vs Kızılcabölükspor
 28/01/2021 Diyarbekirspor vs Manisaspor
 28/01/2021 Fatsa Belediyespor vs Nevşehir Belediyespor
 28/01/2021 Ofspor vs 1928 Bucaspor
 28/01/2021 Payasspor vs Yeşilyurt Belediyespor
HABER ARŞİVİ
GAZETEMİZ
Tüm Anketler
Web sitemize nasıl ulaştınız?
ŞANS OYUNLARI
BİZİ TAKİP EDİN
  • YUKARI