Değerli yoldaşlarım;

İonya felsefesinin sonuncu ve en önemli düşünürü olan, Efesli soylu bir ailenin çocuğu olarak İ.Ö 535'da dünyaya gelen Herakleitos'un yaşamı hakkında Diogenes Laertios, İ.S 3.yüzyılda yazmış olduğu "Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri" isimli eserinde şunları söylüyor:

"Efesli Herakleitos, Altmış dokuzuncu Olimpiyat'ta (İ.Ö 504-501) sivrildi.

Yazılarından anlaşılacağı üzere, hiç kimsenin olmadığı kadar kibirli ve kendini beğenmiş bir insandı, şöyle derdi: Çok bilgi insanı akıllı yapmaz, öyle olsa, Hesiodos'u, Pythagoras'ı, Ksenophanes'i ve Hekataios'u akıllı yapardı. Çünkü bilgelik tektir, bilgelik tüm dünyayı her yerde yöneten düşünceyi bilmektir."

Halkın duyarsızlığı konusunda ise şöyle derdi: "Yangını söndürmektense, küstahlığı söndürüp yok etmek gerekir. Halk, surları için olduğu kadar yasaları için de savaşmalıdır." Yurttaşları ondan kendileri için yasa çıkarmasını isteyince, kent çok uzun zamandır kötü bir rejimin egemenliğinde olduğu için, bu isteği geri çevirir. Artemis tapınağına çekilip çocuklarla aşık kemiği oynar. Çevresinde toplanan Efeslilere şöyle der:

"Ne bakıyorsunuz, lanet olasıcalar?

Böylesi aranıza katılıp politika yapmaktan daha iyi değil mi?"

Sonunda insan düşmanı olup çıkan Herakleitos, toplum yaşamından ayrılıp dağlarda ot ve yeşillik yiyerek yaşamaya başlar.

Bedeni bu yüzden su toplamaya başlayınca kente döner. Kendisini sığır ambarına kapatıp tezeklerin sıcaklığı ile içindeki suyu buharlaştırmayı uman Heraleitos, bu şekilde hiçbir şey elde edemeyince İ.Ö 475'da altmış yaşında hayatını kaybeder. Herakleitos'un kitabını Yunanistan'a ilk olarak Krates adında birinin getirdiğini yazan Diogenes Laertios bu konuda da şunları söylüyor:

"Esere kimileri Musalar adını verir, kimileri Doğa Üzerine adını, başkaları da Davranış Kuralı ve Herkesin Yatatılışındaki Tek Düzen, der."

Eserini okuyan Pers kralı Dareios ona göndermiş olduğu mektupta sarayına davet eder ve şöyle yazar:

"Hystaspes'in oğlu kral Dareios, Efesli bilge insan Herakleitos'u selamlar!

Doğa Üzerine adında, anlaşılması ve açıklaması zor bir eser çıkarmışsın. Bazı yerleri senin sözlerine uygun olarak yorumlanırsa, evren ve evrende tanrısal devinime bağlı olarak ortaya çıkan olaylar konusunda kuramsal bir güce sahip görünüyor, ama birçok yeri kuşkulu kalıyor, öyle ki edebiyattan çok iyi anlayanlar bile yazdığın esere doğru bir açıklama getiremiyorlar. Böylece Hystaspes'in oğlu kral Dareios senin derslerine ve Yunan kültürüne katılmak istiyor. Dolayısıyla, en kısa sürede sarayıma beni görmeye gelmelisin. Çünkü Yunanlılar çoğunlukla bilge insanlara önem vermedikleri için, onların ciddi olarak dinlensin ve öğrenilsin diye ortaya koydukları görüşleri göz ardı ederler. Ama benim yanımda sana her türlü ayrıcalık tanınıyor. Her gün soylu ve ciddi bir söyleşi, senin öğütlerine uygun onurlu bir yaşam."

Kral Dareios'un bu davetine Herakleitos şöyle yanıt verir:

"Efesli Herakleitos, Hystaspes'in oğlu kral Dareios'u selamlar!

Yeryüzünde yaşayan bütün insanlar gerçeklerden ve doğruluktan uzak duruyor, tehlikeli aptallıklarından ötürü kendilerini açgözlülüklerini doyurmaya ve ünlü olmaya adıyorlar.

Ben bütün kötülükleri unutan, kıskançlıkla elele geçen her türlü hırstan ve kendini beğenmişlikten kaçan bir insan olarak, kendi anlayışıma göre azla yetinen bir insan olarak Pers ülkesine gelemem."

HERAKLEİTOS'UN SİYASİ GÖRÜŞLERİ:

Pers kralı Dareios'un davetini reddeden

Herakleitos'un yaşadığı dönem, Yunanlıların "Demos" adını verdiği köylüler, küçük zanaatkarlar, esnaf ve gemilerde çalışan halk topluluğu ile toprak sahibi soylularla para sahibi soyluların yani burjuvanın oluşturduğu egemen sınıflar arasında sınıf mücadelesinin en keskin olduğu ve sürekli ayaklanmaların yaşandığı bir dönemdir.

Bu savaşta Herakleitos, ezilen halk yığınlarının demokrasi mücadelesine karşı hep aristokrasiden yani soylu egemen sınıflardan yana olmuştur. Efesli ezilen halk yığınlarının bu mücadeleyi kazanıp demokrasi karşıtı olanları sürmesi ve sürülenler arasında yakın dostu "Hermodoros" un da bulunması üzerine Herakleitos şunları söyler:

"Efeslilere yakışan, yetişkin insanlarının hepsinin kendilerini asmaları ve kenti yetişkin olmayanlara bırakmalarıdır. Onlar ki (Efesliler) en değerli adamları olan Hermodoros'u içimizden hiçbiri en değerli olmasın, olursa da başka yerde ve başkalarının yanında olsun diyerek kapı dışarı etmişlerdir."

Herakleitos'a göre halk, yığın ya da çokluk dediği yoksul kitleler kavrayıştan yoksundur.

Ne yaşam tarzları, ne düşünme biçimleri, ne algı düzeyleri, ne tanrı anlayışları ne de inanç biçimleri doğrudur.

Halk dininin bütün biçimlerine karşı olan

Herakleitos bu konuda şunları yazacaktır:

"Özellikle gizem dinleri,

bu dinlere tapanların kendilerinden geçip akıllarını kaybederek gerçekleştirdikleri ayinler, kesilen kurbanlar, akan kanlar birer cehalet gösterisidir."

Herakleitos'a göre resimlere tapmak duvarlarla konuşmakla eştir, kurban kesmek, kan akıtmak bir pisliği başka bir pislikle temizlemekle yani kana bulanarak temizlemekle eştir.

Her türlü efsaneye, mitolojik uydurmalara, halkı uyuşturan dinlere karşı olan ve sonunda halk düşmanı kesilerek Efes'i terkeden Herakleitos halk düşmanı duygularını şöyle ifade eder:

"Bu logos'un ezeli ebedi hakikatini insanlar anlamaz, ne onu duymalarından önce, ne de ilk duyduklarında.

Bir tek kişi benim için on bin kişidir, eğer mükemmel ise.

Doğru olan, tek bir kişinin iradesine itaat etmektir.

Halk yığınlarına karşı göstermiş olduğu küçümsemeyi eserlerinde kullandığı üslubunda da gösteren Herakleitos, geniş halk yığınları tarafından anlaşılmayı isteyen bir insanın diliyle konuşmaz, kendisini anlatabilecek sınırlı bir azınlığa, seçkinlere hitap eder. Dilinin bu özelliğinden ötürü sonraları kendisine "Karanlık Herakleitos" denmiştir.

Kendisinden önce gelen bütün Yunan filozoflarını eleştirmesine rağmen yalnız Miletos'lu doğa filozofları hakkında eleştirel bir ıfadesi bulunmayan Herakleitos'un felsefi öğretisi neydi?

Bu konuya devam edeceğim.

İyi akşamlar değerli yoldaşlarım.

Hüseyin Avni Dedekargınoğlu