Değerli yoldaşlarım;

Miletos okulunun ikinci filozofu, Thales'in öğrencisi, yakın dostu olan Anaksimandros İ.Ö 610-546 yılları arasında yaşamış olup, Thales gibi çok yönlü bir kişiliğe sahiptir.

Matematikçi, gök bilimcisi, doğa bilgini, devlet adamı, yazar olan Anaksimandros Yunan dünyasında ilk defa yer ve gök haritası yapan, güneş saatini getiren insandır. Ayrıca kendisinden sonraki düşünürlerin yolunu aydınlatan, düz yazıyla yazmış olduğu "Doğa Üzerine" isimli eseriyle Yunan dünyasında ilk kitap yazan filozof olarak ismini tarihe kaydettirmiştir.

Anaksimandros'un yapmış olduğu"Yer Haritası"nda ortada kapalı bir havuz, etrafında onu çevreleyen bir kara parçası, bu kara parçasının etrafında da bir denizin bulunduğu görülmektedir.

Ortadaki kapalı havuz Akdenizi, etrafındaki kara parçası Akdenizi çevreleyen üç kıtayı yani Kuzey Afrika, Güney Avrupa ve Batı Asyayı, dış deniz ise okyanusu temsil etmektedir. Thales dünyayı su üzerinde yüzen bir tepsi gibi düşünürken, öğrencisi Anaksimandros, dünyayı bir tepsi değil, genişliği yüksekliğinin üç katı olan bir silindir olarak düşünmektedir.

ANAKSAMONDROS'A GÖRE İLK MADDE (ARKHE) NEDİR ?

Anaksimandros, dünyanın bütünü ile parçaları arasındaki ilişkilerin doğa temelinde açıklanmasına ve doğal çıkarımlar yapılmasına dayanan ilk birleşik ve her şeyi kapsayan dünya tablosunu ortaya koymuş olan filozoftur.

Bu dünya görüşü yani evreni bütünselliği içinde ele alarak onun bu hale nasıl geldiğini inceleyerek bulmaya çalışmak, felsefenin insan zihninde ilk kez belirgin bir şekilde doğuşuna işaret eder. Isimleri ve kültleri devam etmekle birlikte Anaksimandros öğretisinde, Homeros ve Hesiodos'un eski tanrılarının yeni dünya sistemine katılmasına izin vermez. Onların sahneden çekilmesi ile yerlerini dolduracak olan filozoflar, her şeyin nereden geldiği sorusunu sormak ve buna yanıt aramak göreviyle karşı karşıya kalırlar.

Anaksimandros' da hocası Thales gibi felsefesini esas olarak arkhe'nin yani evreni oluşturan ana maddenin, İlk maddenin ne olduğu üzerine kurmuştur.

Thales buna "Su" diye yanıt verirken, öğrencisi Anaksimandros ona karşı çıkarak "Su" yun bu kadar karmaşık ve çokluk içinde bulunan evrenin ve onu oluşturan başka şeylerin varlığını meydana getireceğine anlam veremez.

Aynı itirazı, her şeyin ilk kaynağı, ilk nedeni olarak düşünülen diğer maddeler içinde yapar.

Ona göre dünyanın başlangıcındaki şey, ancak mevcut maddelerin, yani su, ateş, hava, toprak gibi maddelerin hiçbiriyle özdeş olmayan, buna karşılık evrende bulunan sınırsız sayıda ve türdeki maddenin hepsini oluşturabilecek bir şey olabilir. Dolayısıyla bu şeyin, ilk maddenin ayırt edici özelliği, başlı başına sınırsız oluşu olmalıdır. Onun için Anaksimandros onu tam da bu isimle yani "APERİON" olarak adlandırır.

Aperion sözcüğü "Sınırsız" demektir.

Anaksimandros'a göre "Aperion", herşeyin kendisinden doğduğu ve kendisine geri döneceği bir şeydir.

Dolayısıyla "Aperion" var olan herşeyin hem başlangıcı hem de sonudur.

Aristoteles'e göre, bir başlangıcı olmayan böyle bir varlığın bizzat kendisi bir başlangıçtır.

Yine Aristoteles'e göre "Aperion" tanrısal olandır. Aristoteles, Anaksimandros'un "Aperion" teorisinin hakiki temsilcisi ve öncüsü olduğunu söyler. Dolayısıyla, "Arkhe" kavramını felsefi anlamda ilk kez kullanan Anaksimandros, "Sınırı Olmayan" diye bir kavram getirerek ve böylelikle "Peras"ı yani sınırı reddederek, kozmolojisinin başına başlangıcı olmayan "Aperion" u yani sınırsız olanı yerleştirmiştir.

Anaksimandros, Doğa Üzerine isimli eserinde bu konuda şunları söylüyor:

"Varolan şeylerin ilkesi, apeiron' dur. Şeyler ondan meydana gelir ve yine zorunlu olarak onda ortadan kalkarlar, çünkü onlar zamanın sırasına uygun olarak birbirlerine karşı işlemiş oldukları haksızlıkların cezasını yani kefaretini öderler."

Anaksimandros'un yazdıklarına göre dünya zıtlardan ve dünyaya hakim olmak için sürekli olarak birbirleriyle mücadele eden karşıtların birliğinden oluşmakta ve bu savaşım sonunda yenilen yok olarak ortadan kalkmaktadır.

Bu karşıtların ilki sıcak ve soğuk, yani ateş ile hava, sonra kuru yani toprak ile ıslak olan su vardır. Ve bunlar sürekli birbirleriyle mücadele halindedir. Ateş suyu ısıtıp buhar haline getirmekte ve böylece onu yok etmektedir.

Ama buhar da yağmur olup yere yağarak ateşi söndürerek ondan intikamını almaktadır.

Dalgalar sürekli olarak karaları dövmekte, kayaları parçalamakta, eritmekte, buna karşılık nehirler tarafından sürekli taşınan topraklar da denizleri doldurmakta ve suların alanını daraltmaktadır."

Anaksimandros insanın kökeni hakkında ise şu görüşü savunmuştur:

"Bütün canlılar doğumlarından kısa bir süre sonra kendi başlarının çaresine bakabildikleri halde sadece insan uzun bir süre bakıma ihtiyaç duymaktadır. Buna göre insanın ilk atası balık olup ancak kendi başına yaşayabilecek olgunluğa eriştikten sonra karaya çıkmaktadır. Eğer insanlar balıkların karnında bu uzun bakım devresini geçirmemiş olsalardı, karaya çıktıkları anda hemen yok olurlardı."

Bu balık- insan düşüncesinin kaynağı, Babillilerin başlangıçta varolduklarına ilişkin inançlarına veya efsanelerine dayanmakta olup, Anaksimandros Babillerden almış olduğu bu efsaneye kendi gözlemlerine ve akıl yürütmelerine dayanarak bilimsel bir temel sağlamaya çalışmıştır. Bir doğa bilgini olarak Anaksimandros, evrenin, dünyanın, dünya üzerinde yaşayan canlıların meydana gelişini, kökenlerini efsaneleri bir yana iterek kendi kişisel gözlemleri, deneyleri, sezgileriyle aklını kullanarak açıklamaya çalışan kişi olarak materyalist düşüncenin gelişmesine büyük katkı yapmıştır. Sonuç olarak, Anaksimandros'un yaratmış olduğu dünya, tanrılar tarafından yaratılmamış ve tanrılar tarafından yönetilmeyen bir dünyadır.

Anaksimandros'ta mitolojik-dinsel dünya yerini deney ve gözleme dayanan doğal ve akılsal bir dünyaya bırakmaktadır.