Rejim Dönüşümünde Eşitliğin Sınanması

2007&2013 dönemi Türkiye siyasal rejimi açısından bir konsolidasyon evresidir. 1999&2007 arasında reform ve demokratikleşme söylemi üzerinden şekillenen siyasal alan, 2007 sonrasında güç merkezileşmesi ve meşruiyet üretim biçimindeki dönüşümle yeni bir karakter kazanmıştır. Bu süreç yalnızca kurumsal bir yeniden yapılanma değil; siyasal kültürün, devlet–din ilişkisinin ve toplumsal güç dengelerinin yeniden tanımlandığı yapısal bir değişimdir.

Bu dönemde demokratikleşme söylemi tamamen ortadan kalkmamış; ancak siyasal güç yoğunlaşmasıyla birlikte çoğunlukçu bir meşruiyet anlayışı güç kazanmıştır. Güçler ayrılığı, denge-denetim mekanizmaları ve kurumsal çoğulculuk tartışmalı hale gelmiştir.

Aleviler açısından bu dönem tarihsel hafızanın yeniden devreye girdiği bir sınanma evresidir. Çünkü Alevi toplumsal bilinci Cumhuriyet’le kurduğu ilişkiyi kopuş üzerinden değil, kurucu eşitlik beklentisi üzerinden tanımlar. Cumhuriyet’in inanç ve soy temelli ayrıcalıkları reddeden yurttaşlık anlayışı, Aleviler için tarihsel bir güvence potansiyelidir. Bu nedenle 2007 sonrası yaşanan dönüşüm, Aleviler açısından “devletle çatışma” değil; devletin kurucu eşitlik iddiasının uygulanıp uygulanmadığının sorgulanmasıdır.

Vesayet Tasfiyesi ve Rejimsel Güç Konsolidasyonu

2007 sonrası süreçte vesayetle mücadele söylemi siyasal alanın merkezine yerleşmiştir. Ergenekon ve Balyoz davaları gibi yargı süreçleri, askeri ve laik-bürokratik kadroların sistem dışına itilmesiyle sonuçlanmıştır. Bu gelişmeler bir yandan demokratikleşme hamlesi olarak sunulmuş; diğer yandan devlet içindeki güç merkezlerinin yeniden dağıtılmasına yol açmıştır.

Siyaset bilimi açısından burada belirleyici olan husus, vesayetin geriletilmesi ile çoğulcu demokratik denge arasındaki farktır. Vesayet yapısının zayıflatılması demokratikleşmenin bir boyutu olabilir; ancak eşzamanlı olarak yürütme gücünün belirgin biçimde merkezileşmesi, kuvvetler ayrılığı ilkesini zayıflatabilir.

Aleviler açısından tablo çift yönlüdür. Askeri vesayetin gerilemesi demokratik bir gelişme olarak görülmüştür; ancak laik kurumsal alanın zayıflaması, devletin inançlar karşısındaki tarafsızlık kapasitesini tartışmalı hale getirmiştir. Alevi hafızasında laiklik ideolojik bir kimlik değil; eşit mesafenin kurumsal güvencesidir. Bu nedenle laik kadroların sistematik biçimde marjinalleştirilmesi, eşit yurttaşlık zemininin daralabileceği kaygısını güçlendirmiştir.

Devlet–Din İlişkisi ve İnançsal Çoğulculuk Sorunu

2007&2013 döneminde devletin dinle kurduğu ilişki daha görünür ve kurumsal olarak daha merkezi hale gelmiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bütçesinin ve kamusal etkisinin artması, dini alanın devlet eliyle daha güçlü biçimde düzenlendiğini göstermektedir. Siyasal meşruiyet dilinde dini referansların daha belirgin kullanılması da bu dönüşümün parçasıdır.

Ancak bu kurumsal genişleme inançsal çoğulculuğu güvence altına alan bir yönde gerçekleşmemiştir. Cemevleri ibadethane statüsü kazanamamış; zorunlu din dersleri çoğulcu bir içerikle yeniden düzenlenmemiş; dini alan tek merkezli bir kurumsal yapı üzerinden tanımlanmaya devam etmiştir.

Bu tablo Alevilerin özgün inanç kimliği açısından yapısal bir soruna işaret etmektedir. Alevilik kendisini bir mezhep olarak değil, tarihsel ve kültürel sürekliliği olan bir “yol” olarak tanımlar. Yol; rızalık, eşitlik ve insan onuru ilkelerine dayanan, hiyerarşik ruhban düzenine yaslanmayan bir inanç öğretisidir. Devletin dini alanı tek merkezli bir yorum üzerinden düzenlemesi, Aleviliğin özgünlüğünü ya kültürel bir alt kategoriye indirgemekte ya da görünmez kılmaktadır.

Bu nedenle Alevilerin eşit yurttaşlık talebi yalnızca hukuki statü talebi değildir; aynı zamanda inançsal özgünlüğün tanınması ve kamusal alanda eşit güvence altına alınması talebidir.

Cumhuriyet’in Kurucu Eşitlik İddiası ve Alevilerin Konumu

Alevilerin 2007&2013 sürecindeki konumunu anlamak için Cumhuriyet’le kurdukları tarihsel ilişki belirleyicidir. Türkiye Cumhuriyeti, imparatorluk döneminin din ve soy temelli ayrıcalıklarını reddederek yurttaşlığı hukuki eşitlik temelinde tanımlama iddiasıyla kurulmuştur. Bu normatif çerçeve, bireyi inanç kimliği üzerinden değil yurttaşlık statüsü üzerinden tanımlamayı hedeflemiştir.

Aleviler açısından bu dönüşüm tarihsel hafızada önemli bir eşiktir. Osmanlı döneminde marjinalleşmiş bir inanç topluluğu için Cumhuriyet’in eşit yurttaşlık iddiası güvence potansiyeli taşımıştır.

Elbette bu eşitlik uygulamada eksiksiz biçimde hayata geçirilmemiştir. Dini alanın tek merkezli düzenlenmesi, zorunlu din dersleri ve cemevlerinin hukuki statü sorunu, normatif iddia ile pratik arasındaki mesafeyi göstermektedir. Ancak bu eksiklikler Alevi siyasal bilincinde Cumhuriyet’le kopuş üretmemiştir.

2007&2013 döneminde Alevi siyaseti sistem dışı bir konum almamış; Cumhuriyet’in kurucu ilkeleri üzerinden konuşmuştur. Eleştiri devlete değil, devleti yöneten siyasal iradenin uygulama tercihlerine yönelmiştir. Devlet ile rejim arasındaki ayrım bilinçli biçimde korunmuştur.

Bu durum, Alevilerin eşit yurttaşlık mücadelesinin radikal kopuş değil; anayasal sadakat ve kurucu eşitlik iddiasına bağlılık zemininde yürüdüğünü göstermektedir.

Sosyolojik Dönüşüm. Kentleşme, Orta Sınıflaşma ve Alevi Gençliği

2007&2013 dönemi aynı zamanda sosyolojik dönüşüm evresidir. Kentleşmenin hızlanması, yükseköğretimin yaygınlaşması ve şehirli orta sınıfın genişlemesi Alevi toplumsal yapısını da etkilemiştir. Özellikle genç kuşak Aleviler, kimlik talebini yalnızca inanç özgürlüğü çerçevesinde değil; ifade özgürlüğü, yaşam tarzı, çevre hakkı ve demokratik katılım üzerinden tanımlamaya başlamıştır.

Gezi süreci bu dönüşümün görünür hale geldiği bir kırılma anıdır. Bu süreç, Alevi gençliği açısından yalnızca bir protesto değil; eşit yurttaşlık bilincinin kamusal alanda ifadesidir. Tarihsel hafıza ile güncel siyasal deneyim bu dönemde birleşmiş; eşitlik talebi daha geniş demokratik haklar repertuarıyla bütünleşmiştir.

Göç, Diaspora ve Uluslararasılaşan Mücadele

2007&2013 dönemi yalnızca iç siyasetle sınırlı okunamaz. 1960’lardan itibaren Avrupa’ya göç eden Alevi toplulukları, özellikle Almanya başta olmak üzere Batı Avrupa’da kurumsal yapılar oluşturmuştur. Bu diaspora deneyimi, Aleviliğin bağımsız ve özgün bir inanç yolu olarak kamusal tanınma mücadelesini güçlendirmiştir.

Avrupa’daki örgütlenmeler inanç özgürlüğü ve eşit yurttaşlık konularında uluslararası hukuk mekanizmalarına başvurmuş; bu süreç Türkiye’deki taleplerin de uluslararası hukuk diline taşınmasına katkı sağlamıştır. Diaspora, Türkiye’deki mücadelenin yerine geçen bir aktör olmamış; ancak karşılaştırmalı bir normatif referans alanı üretmiştir.

2013 Sonrası İçin Tarihsel Zemin

Bu iki dinamik 2013 sonrasında daha belirgin bir gerilim alanı üretecektir. Eşitlik talebi kültürel tanınma sınırını aşmış; anayasal ve kurumsal güvence talebine dönüşmüştür.

Şimdi temel soru.
Güç yoğunlaşmasının kurumsallaştığı bir siyasal iklimde eşit yurttaşlık ilkesi nasıl korunacaktır?

2007&2013, eşitliğin test edildiği dönemdir.
2013 sonrası ise eşitliğin sınırlarının zorlanacağı dönem olacaktır.

Şimdi temel soru;
Güç yoğunlaşmasının kurumsallaştığı bir siyasal düzende eşit yurttaşlık nasıl korunacaktır?

2013 sonrası dönem bu sorunun somut biçimde sınandığı bir evredir. 17–25 Aralık süreciyle başlayan siyasal kırılma, 15 Temmuz Darbe Girişimi ve ardından ilan edilen olağanüstü hal ile birlikte yeni bir yönetim anlayışına evrilmiştir. Güvenlik merkezli siyaset güçlenmiş, yürütme yetkileri genişlemiş ve 2017 anayasa değişikliğiyle sistem yapısal olarak dönüşmüştür.

Bu gelişmeler yalnızca iktidar değişimi değil; rejim pratiğinin yeniden tanımlanmasıdır.

Aleviler açısından bu dönem üç somut başlıkta incelenecektir.

- Olağanüstü hal ortamında hak ve özgürlüklerin durumu

- Devlet–din ilişkisinin yeni sistemde aldığı biçim

- Eşit yurttaşlık talebinin hangi araçlarla sürdürüldüğü

2007–2013 eşitliğin test edildiği dönemdi.
2013–2018 ise eşitliğin daralan siyasal alanda nasıl savunulduğunun dönemidir.

Bir sonraki çalışma bu çerçevede ilerleyecektir.

 Mahmut Kanber                                                                                                                                              

Siyaset Bilimci/Yazar                                                                                            

[email protected]