Alevilerin Kurucu Eşitlik Mücadelesi

1999 yılı Türkiye açısından yalnızca Avrupa Birliği adaylık sürecinin başlangıcı değildir. O yıl, devletin kendi siyasal rejim pratiğini yeniden tanımlamak zorunda kaldığı bir eşiktir. Demokratikleşme, insan hakları, çoğulculuk ve reform kavramları kamuoyunun merkezine yerleşmiş; devletin toplumsal farklılıklarla kurduğu ilişkinin yeniden tartışılmasına zemin oluşmuştur.

Aleviler açısından bu dönem, tarihsel hafızanın siyasal bilinçle yeniden birleştiği bir zamandır.

Çünkü Alevilik açısından mesele hiçbir zaman devlete karşı bir pozisyon almak olmamıştır. Alevi toplumsal hafızasında devlet ile Cumhuriyet arasında keskin bir kopuş değil, kurucu bir beklenti vardır. Cumhuriyet’in eşit yurttaşlık ilkesi, tarihsel dışlanma deneyimi taşıyan Aleviler için bir tehdit değil, bir güvence potansiyelidir.

Bu nedenle Alevi siyasal dili, devleti yıkmayı değil; devleti kurucu felsefesine sadık kalmaya davet etmeyi esas alır.

Metodolojik Çerçeve

Bu çalışma nitel siyasal analiz yöntemine dayanmaktadır. Amaç, 1999–2007 döneminde Türkiye’de demokratikleşme söylemi ile rejimsel yönelim arasındaki ilişkiyi ve bu süreçte Alevilerin eşit yurttaşlık mücadelesinin konumunu yapısal bir çerçevede incelemektir.

Rejim dönüşümü, devletin varlığının değişimi olarak değil; siyasal iradenin yönetim tercihleri ve referanslarındaki dönüşüm olarak ele alınmaktadır. Analiz, devlet–rejim ayrımı üzerinden yürütülmektedir. Devlet kurumsal sürekliliği temsil ederken; rejim, o devleti yöneten siyasal iradenin tercihlerini ifade etmektedir.

Alevilerin konumu kimlik siyaseti üzerinden değil; yapısal eşit yurttaşlık kriteri üzerinden değerlendirilmektedir. Eşit yurttaşlık, inanç özgürlüğünün kurumsal tanınması, kamusal statü eşitliği ve çoğulcu laikliğin uygulanabilirliği temelinde ele alınmaktadır.

Tarihsel ve Siyasal Arka Plan

Burada önemli bir ayrımı netleştirmek gerekir. Devlet ile rejim aynı değildir. Devlet, kurumsal sürekliliği temsil eder. Rejim ise o devleti yöneten siyasal iradenin tercihleri ve referanslarıdır. Aleviler tarihsel olarak devlete değil; rejimin eşitliği eksik uygulayan tercihine itiraz etmiştir.

Cumhuriyet’in kuruluş felsefesi, inanç ve soy temelli ayrıcalıkları reddederek yurttaşlığı eşit haklar temelinde tanımlamıştır. Bu, Aleviler için tarihsel bir eşiktir. Ancak uygulamada bu eşitlik her zaman tam anlamıyla hayata geçirilmemiştir.

Alevilik çoğu zaman “mezhep” kategorisi içinde tanımlanmıştır. Oysa Alevilik kendisini bir mezhep değil, bir “yol” olarak tanımlar. Yol; rızalık esasına dayanan, ruhban sınıfına dayanmayan, insanı doğayla bütünlük içinde ele alan bir inanç öğretisidir. Bu özgünlük, merkezi ve hiyerarşik din düzenleriyle örtüşmez.                                                                             

Sorun burada başlar.

Türkiye’de devlet, dini alanı uzun süre tek merkezli bir kurumsal model üzerinden düzenlemiştir. Bu model çoğul inanç yapısını değil; dini belirli bir yorum üzerinden standartlaştırmayı esas alır. Bu nedenle Aleviliğin özgünlüğü ya kültürel bir alt başlık olarak görülmüş ya da çoğunluk yorumunun içinde eritilmeye çalışılmıştır.

Rejim Dönüşümünün Analizi

1999–2007 arası dönem, bu tarihsel yaklaşımın demokratikleşme söylemiyle sınandığı dönemdir.

Avrupa Birliği süreciyle birlikte reform dili güçlenmiş; devlet, özellikle etnik meseleleri belirli ölçüde tartışmaya açmıştır. Kimlik ve kültürel haklar üzerine söylem genişlemiştir. Ancak aynı dönemde dikkat çekici bir başka gelişme yaşanmıştır: Devleti yöneten siyasal irade, kamusal meşruiyet üretirken giderek daha belirgin biçimde din referanslı bir dil kullanmaya başlamıştır.

Bu noktada kritik soru şudur.
Devlet dönüşürken hangi referanslara yaslanmaktadır?

2002 sonrası dönemde demokratikleşme söylemi sürerken, siyasal meşruiyet dili giderek daha fazla dini referanslar üzerinden kurulmuştur. Laiklik, eşit mesafe ilkesi olarak değil; zaman zaman “din karşıtlığı” olarak sunulmuştur. Bu söylem, laikliğin kurucu çoğulcu anlamını zayıflatmış; devlet ile din arasındaki mesafenin daralmasının ideolojik zeminini oluşturmuştur.

Bu yalnızca bir söylem değişimi değildir. Bu, rejimin yöneliminde bir işarettir.

Devlet, etnik meseleleri tartışmaya açarken; inanç alanında tekçi kurumsal modeli sürdürmüştür. Cemevleri ibadethane olarak tanınmamış; zorunlu din dersleri çoğulcu hale getirilmemiş; Diyanet İşleri Başkanlığı yapısı çoğul temsile açılmamıştır.

Bu durum, demokratikleşme söylemi ile kurumsal pratik arasındaki mesafeyi görünür kılmıştır.

1999–2007 Döneminde Alevi Diasporasının Etkisi

Bu dönemin yalnızca Türkiye içindeki siyasal gelişmelerle okunması eksik kalır. Aynı tarihsel aralıkta Avrupa’daki Alevi diasporası da önemli bir kurumsal ve inançsal görünürlük kazanmıştır. Almanya başta olmak üzere Batı Avrupa’da örgütlenen Alevi toplulukları, Aleviliği mezhepsel bir alt başlık olarak değil, bağımsız ve özgün bir inanç yolu olarak tanımlamaya başlamış; bu doğrultuda kamusal muhataplık üretmiştir.

Göç sonrası Batı’da kurumsallaşan Alevi örgütlenmeleri, inanç özgürlüğü, kamusal tanınma ve temsil başlıklarında aktif siyaset yürütmüştür. Avrupa Birliği süreciyle birlikte Türkiye’deki inanç özgürlüğü meseleleri uluslararası hukuk zemininde de tartışılmaya başlanmış; Alevi talepleri AB ilerleme raporlarına ve insan hakları mekanizmalarına yansımıştır. Böylece Alevi meselesi yalnızca iç siyaset başlığı olmaktan çıkmış, hak temelli bir çerçevede uluslararasılaşmıştır.

Ancak burada önemli bir hassasiyet vardır. Diaspora, Türkiye’deki Alevi mücadelesinin yerine geçen bir aktör olmamıştır. Mücadelenin meşruiyet kaynağı her zaman Cumhuriyet’in kurucu eşitlik ilkesine dayandırılmıştır. Avrupa’daki tanınma deneyimi, Türkiye’deki eşit yurttaşlık talebini güçlendiren bir karşılaştırma zemini üretmiştir; fakat talebin özü iç dinamiklerden beslenmiştir.

Bu süreç aynı zamanda şunu da göstermiştir. Alevilik, demokratik sistem içinde tanınabilir ve temsil edilebilir bir inançtır. Batı’daki kurumsal tanınma deneyimi, Türkiye’deki eşit yurttaşlık talebinin hukuki ve siyasal dilini daha sistematik hale getirmiştir. Böylece 1999–2007 dönemi, yalnızca iç demokratikleşme söyleminin değil; diasporik kurumsallaşmanın da etkisiyle çok katmanlı bir eşik haline gelmiştir.

Alevilerin Eşit Yurttaşlık Mücadelesi.

Aleviler bu süreçte nasıl bir duruş sergilemiştir?

En önemli nokta şudur. Aleviler devlet hassasiyetini her zaman korumuştur. Cumhuriyet’in kurucu iradesine bağlılık, Alevi siyasal bilincinin merkezinde yer almıştır. Talepler, devlete karşı değil; devletin kurucu çoğulcu karakterinin hatırlatılması üzerine kurulmuştur.

Alevi talebi üç başlıkta sistemleşmiştir.

• İnançsal özgünlüğün anayasal tanımı
• Eşit yurttaşlık ilkesinin uygulanması
• Çoğulcu laikliğin güçlendirilmesi

Bu talepler, Cumhuriyet’i zayıflatma değil; onu kurucu değerlerine yaklaştırma çağrısıdır. Alevi siyaseti, ayrışmacı bir kimlik dili yerine bütünleştirici bir çoğulculuk dili üretmiştir.

Bu hassasiyet özellikle önemlidir.

Çünkü 1999–2007 dönemi, devletin yönetim referanslarının dönüşmeye başladığı bir eşiktir. Devleti yöneten siyasal irade, meşruiyetini giderek daha fazla din temelli referanslarla kurarken; Aleviler kurucu laikliği eşitlik zemini olarak savunmuştur.

Bu, bir karşıtlık değil; bir uyarıdır.

Alevilik burada Cumhuriyet’in içinden konuşmuştur. Devlete karşı değil; devleti yöneten iradenin tercihine karşı eleştirel olmuştur. Devlet ile rejim arasındaki ayrımı bilerek hareket etmiştir.

Bu dönem bu nedenle bir geçiş evresidir.

Açık şiddet dönemleri geride kalmıştır; fakat yapısal eşitsizlik sürmektedir. Tanımama ve sınırlı tanıma üzerinden yürüyen bir görünmezlik söz konusudur. Ancak aynı zamanda Aleviler savunma psikolojisinden çıkmış; anayasal eşitlik talebini sistemli biçimde dile getiren bir özne haline gelmiştir.

1999–2007 dönemi, demokratikleşme söyleminin sınandığı; devletin din referanslı yöneliminin ilk işaretlerinin görüldüğü ve Alevilerin kurucu çoğulculuğun taşıyıcısı olarak konumlandığı bir eşiktir.

2007 sonrasında ise bu eşik daha belirgin hale gelecektir. Devlet ile Alevi toplulukları arasındaki ilişki doğrudan temas ve “açılım” başlıkları altında yeni bir aşamaya taşınacaktır. Ancak o sürecin başarısı ya da sınırları, 1999–2007’de ortaya çıkan bu temel gerilim üzerinden okunacaktır.

Bir sonraki yazıda 2007–2013 dönemini ele alacağız: Devleti yöneten irade, din referanslı yönelim ile demokratikleşme söylemi arasındaki gerilimi nasıl yönetti? “Alevi Açılımı” kurucu eşitlik iddiasını güçlendirdi mi, yoksa yeni bir sınır mı üretti?

1999–2007, umudun ve yönelim değişiminin birlikte görüldüğü dönemdir.
2007 sonrası ise bu yönelimin kurumsallaşıp kurumsallaşmadığının test edildiği dönem olacaktır. 

Mahmut Kanber                                                                                                                          

  Siyaset Bilimci/Yazar                                                                                                                                                 

[email protected]