Göç krizinin ardındaki bölüşüm ve sistem sorunu

Mahmut Kanber — Siyaset Bilimci | Araştırmacı | Yazar

Mahmut Kanber — Siyaset Bilimci | Araştırmacı | Yazar

Göç tartışmalarındaki temel yöntem hatası, meseleyi insanların bir ülkenin sınırına ulaştığı anda başlatmaktır. Göç, sınırda değil; insanların doğdukları yerde güvenlik, geçim ve gelecek kurma imkanlarını kaybettiği anda başlamaktadır. Savaş, yoksulluk, işsizlik, siyasal baskı ve iklim krizi göçün görünen nedenleridir. Bu nedenleri büyüten temel yapı ise zenginliğin, doğal kaynakların, üretim imkanlarının ve siyasal gücün dünyada eşitsiz paylaşılmasıdır.

Bu yaklaşım, göç alan toplumlarda nüfus hareketlerinin yarattığı ekonomik ve sosyal sorunları reddetmez. Her toplumun nüfus hareketlerini planlama, çalışma yaşamını düzenleme ve kamusal hizmet kapasitesini koruma hakkı vardır. Ancak göçün sonuçlarını yönetmek ile göçmenleri ekonomik ve toplumsal sorunların sorumlusu ilan etmek birbirinden ayrılmalıdır.

Uluslararası Göç Örgütünün 2026 Dünya Göç Raporu, 2024 ortasında dünyadaki uluslararası göçmen sayısının yaklaşık 304 milyona, dünya nüfusu içindeki payının ise yüzde 3,7’ye ulaştığını göstermektedir. Bu veri, uluslararası göçmenlerin dünya nüfusunun sınırlı bir bölümünü oluşturduğunu; buna karşılık göçün siyasal tartışmalardaki ağırlığının sayısal büyüklüğünün çok ötesine geçtiğini ortaya koymaktadır. (IOM Dünya Göç Raporu 2026)

Kapitalist Birikim ve Emeğin Hareketi

Günümüzdeki kitlesel ve zorunlu göç hareketlerinin önemli bir bölümü, küresel ekonomik düzenin ürettiği eşitsizliklerin coğrafyalar arasındaki hareketidir. Sermaye, mallar ve finansal kaynaklar sınırlar arasında büyük ölçüde serbestçe dolaşırken emek aynı serbestliğe sahip değildir. İnsanların dolaşımı vize, sınır, çalışma izni ve ikamet rejimleriyle denetlenmekte; buna karşılık işverenlerin ihtiyaç duyduğu düşük maliyetli emek farklı kanallarla ekonomiye dahil edilmektedir.

Tarımın tasfiye edildiği, küçük üreticinin mülksüzleştiği, kamusal varlıkların piyasaya açıldığı ve sosyal korumanın zayıfladığı ülkelerde milyonlarca insan yaşadığı yerde geçinme imkanını kaybetmektedir. Bu koşullarda göç, daha fazla tüketme arayışından önce bir yaşam ve gelecek kurma çabasına dönüşmektedir.

Marx’ın “yedek sanayi ordusu” kavramı, göçmen emeğinin günümüzdeki konumunu anlamak bakımından açıklayıcıdır. Kapitalist üretim düzeni, çalışmaya hazır fakat pazarlık gücü sınırlı bir emek kitlesinden yararlanır. Göçmenler; yurttaşlık, dil, ikamet ve çalışma izni sorunları nedeniyle işveren karşısında daha kırılgan hale getirildiğinde bu sistemin en kolay sömürülebilen kesimlerinden birine dönüşmektedir.

Göçmen emeğinin düşük ücret ve güvencesiz koşullarda kullanılması yalnızca göçmeni yoksullaştırmaz. Yerel çalışanların ücretleri ve çalışma standartları üzerinde de aşağı yönlü baskı oluşturur. Aynı ekonomik düzen tarafından güvencesizleştirilen yerel işçi ile göçmen işçi, ortak haklar etrafında buluşturulmak yerine birbirinin rakibi olarak gösterilir. Böylece sınıfsal sorun, kimlikler arasında kurulan yapay bir çatışmaya dönüştürülür.

Küresel ekonominin merkezinde bulunan ülkeler, çevre ülkelerin doğal kaynaklarından, genç nüfusundan ve nitelikli emeğinden yararlanırken oluşan zenginliğin büyük bölümünü kendi merkezlerinde biriktirmektedir. Çevre ülkelerde düşük katma değerli üretim, borç bağımlılığı, işsizlik ve sosyal güvencesizlik kalmaktadır. Merkez ülkeler ihtiyaç duydukları emeği seçerek alırken çevre ülkeler yetiştirmek için kamusal kaynak harcadıkları genç ve eğitimli nüfusu kaybetmektedir.

Borç, Sosyal Koruma ve Göç

Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansına göre küresel kamu borcu 2024 yılında 102 trilyon dolara ulaşmıştır. Bunun 31 trilyon doları gelişmekte olan ülkelere aittir. Bu ülkelerin aynı yıl kamu borçları için yaptığı net faiz ödemesi 921 milyar dolardır. Borçlanma maliyetlerinin yükselmesi; eğitim, sağlık, konut, istihdam ve sosyal güvenlik için kullanılabilecek kamusal kaynakları daraltmaktadır. (UNCTAD, A World of Debt 2025)

Borç yükü arttıkça kamusal yatırımlar azalmakta, sosyal hizmetler zayıflamakta ve emek piyasaları daha güvencesiz hale gelmektedir. Uluslararası Çalışma Örgütü, dünya nüfusunun yüzde 47,6’sının, başka bir ifadeyle 3,8 milyar insanın herhangi bir sosyal koruma yardımına erişemediğini belirtmektedir. En az bir sosyal koruma yardımından yararlananların oranı yüksek gelirli ülkelerde yüzde 85,9 iken düşük gelirli ülkelerde yüzde 9,7’de kalmaktadır. (ILO Dünya Sosyal Koruma Raporu 2024–2026)

Sağlık hizmetine ulaşamayan, işini kaybettiğinde gelir desteği bulamayan ve çocuklarına eğitim imkanı sağlayamayan insanlar açısından göç, bütünüyle özgür bir tercih değildir. İnsanları göçe zorlayan koşullar ile sosyal devletin gerilemesi arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır.

Savaş, İklim ve İnsanların Yerinden Edilmesi

Günümüzdeki birçok savaşın arka planında enerji kaynakları, ticaret yolları, stratejik bölgeler, silah piyasaları ve büyük güç rekabeti yer almaktadır. Savaşların ekonomik ve jeopolitik kazançları belirli şirketler ve güç merkezleri tarafından paylaşılırken insani maliyetleri halklara yüklenmektedir. İnsanların yaşadığı coğrafyalar istikrarsızlaştırılmakta, ardından bu istikrarsızlığın ürettiği göç bir güvenlik tehdidi olarak sunulmaktadır.

İklim krizi de zorunlu göçün giderek büyüyen nedenlerinden biridir. Kuraklık, su kaynaklarının azalması, tarımsal üretimin gerilemesi ve deniz seviyesinin yükselmesi geniş coğrafyalarda yaşam koşullarını değiştirmektedir. Dünya Bankası, gerekli önlemlerin alınmaması halinde 2050’ye kadar altı bölgede 216 milyon insanın iklim etkileri nedeniyle kendi ülkeleri içinde yer değiştirebileceğini öngörmektedir. Etkili iklim ve kalkınma politikalarının bu hareketliliği yüzde 80’e kadar azaltabileceği belirtilmektedir. (Dünya Bankası, Groundswell)

İklim krizine en az katkıda bulunan yoksul toplumların sonuçlardan daha ağır etkilenmesi, göçün aynı zamanda ekolojik adalet sorunu olduğunu göstermektedir. Mesele yalnızca insanların yer değiştirmesi değil; krizin sorumluluğu ile maliyetinin farklı toplumlara yüklenmesidir.

İki Yönlü Göç Adaleti

Bu yazının önerdiği iki yönlü göç adaleti, göç veren ve göç alan toplumların haklarını birlikte ele almaktadır. Birinci yön, insanların kendi ülkelerinde güvenlik, sosyal koruma ve insanca çalışma koşulları içinde kalabilme hakkıdır. İkinci yön ise göç etmek zorunda kalan insanların ulaştıkları ülkelerde sömürülmeden, ayrımcılığa uğramadan ve temel haklardan dışlanmadan yaşayabilmesidir.

Göç politikasının yalnızca sınır güvenliğine indirgenmesi bu iki hakkı da görünmez kılmaktadır. Göç veren ülkelerde adil bölüşüm, barış, sosyal devlet ve üretim imkanları kurulmadan zorunlu hareketlilik azaltılamaz. Göç alan ülkelerde ise nüfus planlaması, sektörlerin gerçek iş gücü ihtiyacı, eşit işe eşit ücret, sendikal haklar ve sosyal güvenlik birlikte ele alınmalıdır.

Göçmen haklarını savunmak, işverenlerin sınırsız ve güvencesiz emek talebini kabul etmek değildir. Kontrolsüz göçü eleştirmek de insanları kökenleri üzerinden düşmanlaştırmayı gerektirmez. Toplumcu ve demokratik seçenek, bu iki yanlış yaklaşımın dışında kurulmalıdır.

Dünyanın karşı karşıya bulunduğu mesele bir göç krizinden önce bölüşüm, sosyal koruma ve sistem krizidir. Sınırlar, göçün gerçekleştiği yeri gösterir; nedenini açıklamaz. Asıl tartışılması gereken, insanların hangi sınırdan geçtiği değil, onları doğdukları coğrafyada yaşama imkanından hangi ekonomik ve siyasal düzenin mahrum bıraktığıdır.