Hace Bektaş Veli’ye atfedilen “Bilimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır” sözü, Alevi düşüncesinin akla, sorgulamaya ve öğrenmeye verdiği önemi anlatan güçlü bir ilkedir. Bu söz yalnızca bilimi öven güzel bir öğüt olarak kalmamalı; Kızılbaşların yaşamlarına, inanç anlayışlarına ve gelecek tasavvurlarına yön veren bir tutuma dönüşmelidir. Ne var ki bugün Alevi toplumunun önemli bir bölümünün bilimsel düşünceden çok, geçmişten aktarılan kabullere ve kimi zaman hurafelere dayanarak hareket ettiği görülmektedir.

Geçmişimiz bizim için son derece değerlidir. Geçmişini unutan bir toplumun sağlıklı bir gelecek kurması mümkün değildir. Ancak geçmişten gelen her bilginin mutlak ve değişmez doğru sayılması da doğru değildir. Geçmişte yaşamış pirler, ozanlar ve yol önderleri; kendi çağlarının olanakları içinde ulaşabildikleri bilgileri öğrenmiş, yorumlamış ve sonraki kuşaklara aktarmışlardır. Onlar, “Bu bilgi Tanrı tarafından bana aktarıldı; değişmez doğru budur.” dememişlerdir. “Her ne arar isen kendinde ara.” diyerek insana araştırmayı ve hakikati kendi aklıyla bulmayı öğütlemişlerdir. Bu aktarım kimi zaman nefeslerle, kimi zaman sözlü anlatımlarla, kimi zaman da gelenekler aracılığıyla günümüze ulaşmıştır.

Onların sınırlı bilgi koşullarında söylediklerini tarihsel bağlamından koparıp tartışılmaz gerçekler olarak kabul etmek, aslında onların sorgulayıcı mirasına da aykırıdır. “Pirimiz söylemişse mutlaka doğrudur”, “Atamız böyle yapmışsa sonsuza kadar böyle yapılmalıdır” ya da “Ozanımızın sözü tartışılamaz” biçimindeki bir yaklaşım, Aleviliği canlı bir yol olmaktan çıkarıp donmuş bir kurallar bütünü haline getirir.

İnsanlığın bilgisi sürekli gelişmektedir. Bugün doğru kabul edilen bazı görüşler, gelecekte yapılacak araştırmalar ve bulunacak yeni kanıtlarla değişebilir. Arkeolojik kazılar, tarih araştırmaları, doğa bilimleri, felsefe ve toplumsal bilimlerdeki gelişmeler insanın hem geçmişe hem de kendisine yeniden bakmasını sağlar. Göbeklitepe gibi bulguların insanlık tarihine ilişkin yerleşik düşünceleri yeniden tartışmaya açması bunun çarpıcı örneklerinden biridir. Dolayısıyla Aleviler de yeni bilgiler karşısında kendilerini yenilemekten çekinmemelidir.

Alevilikte körü körüne itaat anlayışı yoktur. Alevi araştırır, soruşturur, aklını kullanır ve ulaştığı doğruyla hareket eder. Bu nedenle yol önderlerine saygı duymakla onların bütün sözlerini değişmez hükümler olarak kabul etmek birbirinden ayrılmalıdır.

Örneğin Pir Sultan Abdal’ın haksızlığa karşı direnişi, Hızır Paşa’nın karşısında eğilmemesi, yoksuldan ve ezilenden yana durması bugün de büyük bir değerdir. Onun insancıl, halkçı ve mücadeleci yönü başımızın üstündedir. Ancak bu saygı, Pir Sultan’ın ya da başka bir ozanın kendi çağında edindiği her bilginin bilimsel bakımdan kesin ve sonsuza kadar geçerli olduğunu ileri sürmeyi gerektirmez. Her insan gibi pirlerimiz ve ozanlarımız da yaşadıkları dönemin bilgi kaynaklarıyla sınırlıydılar. Ulaşabildikleri bilgiyi kendi birikimleriyle yoğurup sonrakilere aktardılar.

Bu durum onların değerini azaltmaz. Tersine, onları efsaneleştirmek yerine yaşadıkları çağın koşulları içinde anlamamıza yardımcı olur. Pirlerimize gerçek saygı, onların sözlerini ezberlemekten çok, temsil ettikleri hakikat arayışını sürdürmektir.

Alevilerin önünde duran görev, yolu terk etmek ya da özünü değiştirmek değildir. Yapılması gereken; adalet, eşitlik, rızalık, dayanışma, insan sevgisi, doğaya ve evrendeki tüm varlıklara duyulan sevgi ile haksızlığa karşı duruş gibi temel değerleri bilimin ışığında yeniden yorumlayarak 21. yüzyılın yaşamına taşımaktır.

Bunun için çağımızın gençliğine, bilimsel gelişmelerine, felsefesine, matematiğine, coğrafyasına, psikolojisine ve toplumsal gerçekliğine bakmak gerekir. Bilim bize yalnızca teknik bilgi vermez; kanıt aramayı, kuşku duymayı, yanlışımızı kabul etmeyi ve yeni bilgiler karşısında düşüncemizi değiştirebilmeyi de öğretir. Alevilik bu tutumla buluştuğunda hem kendi özüne yaklaşır hem de gelecekle güçlü bir bağ kurar.

Aksi halde Alevilik, eleştirdiği dogmatik din anlayışlarına benzeme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Bir sözün “Tanrı emridir”, “Peygamber buyruğudur” ya da “Kitapta yazmaktadır” denilerek tartışılmazlaştırılmasıyla “Dedemiz veya pirimiz söylemiştir, değiştirilemez.” denilmesi arasında düşünme yöntemi bakımından büyük bir fark yoktur. Her iki durumda da insanın aklı, araştırması ve sorgulaması geri plana itilir.

Bilimsel düşünceyi benimsemek; ziyaret yerlerinden, cemlerden, çerağ uyandırmaktan, niyazdan ya da kültürel hafızadan vazgeçmek anlamına gelmez. Düzgün Baba’ya, Munzur Baba’ya veya Anadolu’nun başka bölgelerindeki ziyaretlere gitmek; geçmişte topluma yol göstermiş kişileri anmak ve onlara saygı sunmak Alevi kültürünün bir parçasıdır. Ancak bu uygulamalara yüklenen anlam ile doğa ve toplum hakkındaki bilimsel gerçekleri birbirine karıştırmamak gerekir.

Geçmişte dünyanın bir öküzün boynuzları üzerinde durduğuna, öküz hareket ettiğinde deprem olduğuna inanılıyordu. Ay tutulması sırasında cinlerin aya saldırdığı düşünülüyor, onları uzaklaştırmak için tenekeler çalınıyordu. Bugün bunları yapmıyoruz; çünkü depremlerin ve ay tutulmasının nasıl gerçekleştiğini bilim sayesinde biliyoruz. Demek ki gelenekten gelen her açıklama değişmez değildir. Yeni bilgi ortaya çıktığında insan eski düşüncesini gözden geçirebilir ve geçirmelidir.

Aynı yaklaşım Alevi anlatıları için de geçerli olmalıdır. Mitolojilerimiz, söylencelerimiz ve hikayelerimiz elbette yaşayacaktır. Bunlar kültürel belleğimizin zengin parçalarıdır ve çocuklarımıza aktarılmalıdır. Fakat aktarılırken onların mitolojik anlatılar olduğu açıkça söylenmeli; tarihsel veya bilimsel gerçeklerle aynı düzlemde sunulmamalıdır. Bir hikayenin değerli olması için bilimsel bir olgu gibi kabul edilmesi gerekmez.

Alevilik kendisini yenileyemez, hurafelerle arasına mesafe koyamaz ve çağın sorularına ikna edici yanıtlar üretemezse genç kuşaklarla bağını giderek kaybeder. Gençler, kendilerine yalnızca geçmişi tekrar eden değil; yaşadıkları dünyanın sorunlarını anlamalarına yardımcı olan, özgür düşünceye alan açan ve gelecek kurmalarını sağlayan bir yol aramaktadır.

Bu nedenle Alevi kurumlarına, dedelere, analara, araştırmacılara, ozanlara ve bütün canlara önemli bir sorumluluk düşmektedir: Geçmişi baş tacı ederken onu eleştirel aklın dışında tutmamak; kültürel mirası korurken hurafeyi gerçek diye sunmamak; gelenekle bilimi karşı karşıya getirmek yerine geleneği bilimsel bilgiyle yeniden değerlendirmek.

“Bilimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır” sözü, törenlerde tekrarlanan bir slogan değil, yaşama geçirilmesi gereken bir sorumluluktur. Alevilik ancak araştıran, soruşturan ve yeni kanıtlar karşısında kendisini yenileyebilen bir anlayışla geleceğe taşınabilir.

Geçmişin pirlerini ve ozanlarını sevmek, onların bütün sözlerini mutlaklaştırmak değildir. Asıl bağlılık; onların adalet, insanlık, direnç ve hakikat arayışını bugünün bilgisiyle sürdürmektir. Yol aynı değerlerden beslenebilir; fakat o yolu aydınlatan bilgi sürekli büyür. Alevilerin yapması gereken, bu büyüyen ışığa yüzünü dönmek ve kendi yolunu 21. yüzyılın bilimsel birikimiyle yeniden güçlendirmektir.

Mehmet Ali Demir