Alevilik, kökleri binlerce yıl öncesine dayanan, Mezopotamya ve Anadolu’nun kadim kültürlerinden beslenen, hiçbir kitabi ya da peygamber merkezli dinle bağı bulunmayan özgün bir inanç ve yaşam felsefesidir. Alevi düşüncesinde “hak” evrenin dışında, aşkın bir güç değildir; varlığın her zerresinde, tüm canlı ve cansızlarda tecelli eden içkin hakikattir. Bu yaklaşım, Aleviliği diğer tektanrılı sistemlerden kesin bir biçimde ayırır ve onu doğa felsefesine yakın kılar.

Herakleitos’un “aynı nehirde iki kez yıkanılmaz” sözü nasıl evrenin sürekli değişim ve dönüşüm halinde olduğunu anlatıyorsa, Alevilik de ölümü ve yaşamı bu sürekli devrin bir halkası olarak görür. Spinoza’nın Tanrı’yı doğayla özdeşleştiren anlayışı gibi, Alevilikte de hak cümle varlıkta, yani doğanın kendisinde görünür.

Alevi inancında ölüm yoktur; yalnızca biçim değişikliği vardır. Can, hak ile hak olur; nefes havaya, beden toprağa karışır. Toprak, yeniden yaşamın kaynağına dönüşür: ottan, meyveden, hayvandan ve insandan tekrar can bularak yaşam devrini sürdürür. Ölüm, son değil, devirdir. Bu döngü “devri daim” ya da “devri asan” kavramlarıyla ifade edilir.

Burada yaşam, doğrudan doğruya ontolojik bir sürekliliktir. Yani bir varlık biçim değiştirerek öteki varlığa can verir. Bu düşünce, lineer bir ölüm-öte dünya çizgisini değil, döngüsel bir yaşam-ölüm-yaşam sürekliliğini işaret eder.

Alevilikte cennet ya da cehennem öteki dünyada beklenmez; yaşanan dünya onların kendisidir. Eğer eşitlik, adalet, paylaşım ve rızalık hakimse, doğa korunuyor, insan diğer varlıkların yaşam hakkına saygı gösteriyorsa bu dünya cennettir. Eğer sömürü, eşitsizlik, açlık, doğanın tahribi ve diğer canlıların haklarının gaspı varsa, bu dünya cehenneme dönüşür.

Dolayısıyla Alevilik bireysel kurtuluşu değil, toplumsal adaleti öne çıkarır. Hakikatin ölçütü, bireyin öte dünyada yargılanması değil, bu dünyada rızalıkla yaşamasıdır.

Aleviliğin nihai hedefi, “rıza şehri”dir. Rıza şehri, herkesin eşit olduğu, kimsenin kimseyi sömürmediği, doğayla uyumlu bir yaşam biçimidir. Bu kavram, yalnızca bir ütopya değil, Alevi düşüncesinde dünyevi kurtuluşun felsefi formülüdür.

Spinoza’nın özgürlüğü zorunlulukların bilinciyle uyumlu bir yaşam olarak tanımlaması gibi, Alevilikte de özgürlük, rızalık ilkesine dayalı ortak yaşamla mümkündür. Rıza şehri, hakikatin toplumsal adaletle beden bulduğu yerdir.

Alevi inancının özü devri daim iken, günümüzde bir çelişki yaşanmaktadır. Hakka yürüyen bir can için aslında “devri daim olsun” denmesi gerekirken, birçok Alevi halen “mekanı cennet olsun” demektedir. Bu ifade, Aleviliğe ait olmayan cennet-cehennem tasavvurunun dilimize sızmış bir yansımasıdır.

Bu durum, yüzyıllar boyunca süren baskı ve asimilasyon politikalarının yalnızca inanç pratiklerini değil, dili de dönüştürdüğünü gösterir. Dil, belleğin taşıyıcısıdır. Eğer bir toplumun dili değişirse, hakikati de zamanla silikleşir.

Alevilik, ölümü son değil, yaşamın biçim değiştirmesi olarak görür. Hak, cümle varlıkta tecelli eder ve hiçbir varlık bu devrin dışında değildir. Bu nedenle hakka yürüyen bir can için en doğru ifade “devri daim olsun”dur.

Dil ile inanç arasındaki uyum, toplumsal belleğin korunması için zorunludur. Alevi toplumu, kendi hakikatine sadık kalmak istiyorsa, dilini özüne döndürmelidir. Çünkü Alevilik, öte dünyada cennet arayışı değil, bu dünyayı rıza şehrine çevirmek için verilen mücadelenin adıdır.

Mehmet Ali Demir