Bugün yeryüzündeki her türlü hak, hukuk, özgürlük mücadelesinde, kadın hareketi alt-başlık olmaktan çıkarılıp, esas mücadelenin öznesi, mücadelenin temeli olarak kabul edilmedikçe verilen her bir mücadele kör, topal, aksak kalmaya  mahkumdur. Bu vesile ile kadınların asırlardır yalnız sürdürdükleri mücadeleleri ve bunun her bir kadın  neferi önünde saygı ile eğiliyorum.

Fransız Devriminin ön safhalarında mücadele etmiş devrimci kadınlar, 1789 tarihinde yayımlanan Yurttaş ve İnsan Hakları Bildirisini (Declaration des droits de l’homme et du citoyen) gördüklerinde büyük bir hayal kırıklığı yaşadılar. Her insanın eşit ve özgür “yurttaş” olarak haklardan yararlanmasını sağlamak, kralın mutlak yetkilerine karşı çıkmak amacıyla başlatılan Fransız Devrimi sonucunda, “Yurttaş ve İnsan Hakları Bildirisi” ile tüm yurttaşların doğuştan özgür ve eşit oldukları kabul edilmekteydi oysa durum hiç de öyle değildi. Bu metinde geçen “insan” (homme) sözcüğü yalnızca erkeği kastediyor, bildiri esas itibariyle yalnızca “erkek yurttaş” açısından haklar getiriyordu. Fransız Devriminin devrimci kadınların “homme” sözcüğü yerine “homme – femme” (erkek-kadın) yazılması talepleri hiçbir şekilde kabul görmemişti. Devrim sonrasına “hallederiz” denilen kadının eşitlik talepleri tekrar görmezden geliniyor ve  Fransız Devrimi kadınları muhatap almıyordu.

Bunun üzerine Olympe de Gouges öncülüğünde devrimci kadınlar, 7 Eylül 1791 tarihinde “Kadın ve Kadın Yurttaşın Hakları Bildirgesi”ni ilan ettiler.

Gouges, Fransız Devrimin destekleyicilerindendir fakat kadın hak mücadelesine karşı duyarsızlığından dolayı Devrimin önemli ismi olan Maximilien Robespierre’e yönelik düzenli olarak eleştirilerini yayımlar.

Son olarak Devrim sonrasında yaşanan terör ve kaos döneminden kurtulmak için önerilerde bulunur. Bir cumhuriyet, federal bir hükümet ya da anayasal monarşi arasında bir seçim yapılması için halk oylamasına gidilmesine dair bir yazı yazar. Bu yazısı nedeniyle tutuklanır. Tutukluluk sürecinde kendisine avukat tutma hakkı verilmez. Bu yüzden kendi savunmasını kendisi yapar. Yargılama sonucunda ise hakkında idam kararı verilir. Bu kararı engellemek için hamile olduğunu iddia eder, ancak yapılan kontrol sonucunda bu iddiasının doğru olmadığı anlaşılır. Olympe de Gouge, 3 Kasım 1793’te 45 yaşında halkın önünde giyotinle idam eden Devrimci Mahkemenin idam gerekçesi ne idi biliyor musunuz?

“Doğa kurallarına başkaldırarak, yönetenin erkek, yönetilenin kadın olması anlayışına aykırı davranmak, kendi cinsine yaraşmayacak şekilde politikayla ilgilenmek ve ölümünün diğer kadınlara ibret olması”ydı.

Olympe de Gouges, günümüzde kadın hakları konusunda mücadele veren pek çok isim tarafından öncü biri olarak kabul edilmektedir.

Öncülüğünü yaptığı 1791 Kadının ve Kadın Yurttaşın Haklar Bildirgesi modern kadın hareketinin başlangıcı olarak gösterilmektedir.

KADININ VE KADIN YURTTAŞIN HAKLAR BİLDİRGESİ

Erkek, adil olma yeteneğine sahip misin sen? Bir kadın soruyor sana bu soruyu; en azından bu hakkını kenara atamazsın onun. Söyle bana? Sana kim verdi, benim cinsiyetimi ezen egemenlik hakkını? Gücün mü? Hünerlerin mi? Yaratıcıyı bilgeliğinde gözlemle; eğer cesaretin varsa yakınlaşmayı istediğin doğanın içinde tüm büyüklüğüyle şöyle bir gezin, senin baskıcı gücüne kaynak oluşturabilecek bir örnek bul bana.

Dön bak hayvanlara, yeryüzündeki öğelere danış consulter, bitkileri incele ve sana sunduğum bu apaçık araçları bulduğunda kanıtlarımı kabul et; yapabilirsen şayet, doğanın işleyişinde cinsiyetleri ara, araştır ve ayırt et. İç içe bulacaksın onları her yerde, bu ölümsüz başyapıtı her yerde birlikte ve tümüyle ahenkli bir işbirliğiyle yapıyor onlar.

Yalnızca erkek bu istisnayı kendisine uyduruk bir ilke edindi. Erkek bu aydınlanma ve sağduyu çağında, en kirli cehaletle, tüm zihinsel yetileri alıp bir cinsiyet üzerinde despotça komuta etmek istiyor; ve eşitlik haklarını yalnızca kendisi için kullanıp devrimden zevk alındığını iddia ediyor.

Anneler, kızlar, kız kardeşler, ulusun temsilcileri Ulusal Mecliste bulunmayı talep ediyor. Toplumun sefaletinin ve siyasal iktidarların ahlaki çürümüşlüğünün gerçek nedenlerinin, kadınların haklarının tanınmaması, unutulması ya da önemsenmemesinden kaynaklandığı dikkate alınarak; kadınların doğal, devredilemez ve kutsal hakları bir bildirgeyle ilan ediliyor; bu şekilde istenmektedir ki, bu bildirge toplumun bütün üyelerinin gözü önünde dursun, herkese hak ve yükümlülüklerini hatırlatsın; kadınların ve erkeklerin iktidarı kullanmaları siyasal kurumlar açısından kıyaslanabilsin ve buna daha çok saygı gösterilsin; kadın yurttaşların basit ve su götürmez ilkelere dayanan şikâyetleri her zaman, anayasanın ve iyi geleneklerin korunması ve herkesin esenliği için etkili olabilsin.

Nihayet, annelik acılarındaki gibi cesaret ve güzelliği ile tanınan kadın cinsi, yüce varlığın himayesinde, kadının ve kadın yurttaşların haklarını bu bildirgeyle tanıyor ve ilan ediyor:

1)Kadın özgür doğar ve erkeklerle eşit haklara sahiptir (demeure). Toplumsal farklılıklar yalnızca genel fayda üzerine kabul edilebilir.

2) Her siyasal toplumun amacı, kadının ve erkeğin doğal ve devredilemez haklarını korumaktır. Bunlar özgürlük, güvenlik, mülkiyet ve özellikle de baskıya karşı direnme hakkıdır.

3)Tüm egemenlik ilkesi kadının ve erkeğin birleşmesinden başka bir şey olmayan ulustan kaynaklanır. Hiçbir kuruluş, hiçbir birey açıkça bundan gelmeyen bir yetkiyi kullanamaz.

4) Özgürlük ve adalet başkalarına ait olanı tümüyle [onlara] geri vermektir; erkeğin sürekli uyguladığı zorbalığa karşı, kadının doğal haklarının kullanım sınırı yoktur; bu yüzden bu kısıtlamaların doğa ve akıl yasaları tarafından yeniden düzenlenmesi gerekmektedir.

5) Doğanın ve aklın yasaları, topluma zarar verecek tüm edimleri ortadan kaldırır. Bu yasalarca korunan ve bilgelerin ve tanrısallığın yasaklamadığı hiçbir şey engellenemez ve hiç kimse bu yasaların açıkça emretmediği bir şeyi yapmaya zorlanamaz.

6) Yasa, genel istencin ifadesi olmalıdır; her kadın ve erkek yurttaşın, bizzat ya da temsilcisi aracılığıyla yasaların yapılmasına katılma hakkı olmalıdır; o yasalar herkes için aynı olmalıdır. Yasa önünde eşit olan her kadın ve erkek yurttaş, yetenek ve erdemlerinden başka bir ayrım gözetilmeksizin, kamu hayatındaki her makam, memuriyet ve mevkilere eşit olarak gelmelidir.

7) Hiçbir kadın ayrıcalıklı değildir; kadınlar yasaca belirlenen koşullarda suçlanır, gözaltına alınır ve tutuklanır. Kadınlar da erkekler gibi bu ceza yasasına tabidir.

8) Yasa ancak açık ve zorunlu olarak gerekliliği beliren cezaları koymalıdır ve bir kimse ancak suçun işlenmesinden önce kabul ve ilan edilmiş ve kadınlara da meşru biçimde uygulanabilecek bir yasa gereğince cezalandırılabilir.

9) Her kadın suç işleyebilir; bu durumda suçlu olan bir kadın olduğunda da yasa tarafından belirlenen ceza kesinlikle uygulanır.

10) Hiç kimse, temel düzeyde farklı olsa bile inançlarından ötürü tedirgin edilmemelidir, kadın idam sehpasına çıkma hakkına sahiptir; bu sebepten eylem ve ifadeleri yasa tarafından korunan kamu düzenini bozmamak şartıyla, konuşma kürsüsüne[3] de çıkma hakkına sahip olmalıdır.

11) Düşüncelerin ve inançların serbest iletimi kadınların en önemli haklarındandır, çünkü bu özgürlük, babaların çocuklarıyla olan babalık bağlarını güvence altına almaktadır. Her kadın yurttaş, barbar bir önyargı tarafından gerçeği gizlemeye zorlanmaksızın özgürce şunu söyleyebilmelidir: ben size de ait olan bir çocuğun annesiyim. Ancak bu özgürlüğün yasada belirlenen kötüye kullanılması hallerinden sorumlu olunur.

12) Kadın ve kadın yurttaşın haklarının güvencesi, daha büyük bir yararı zorunlu kılar; bu güvence, bu hakların tanındığı kişilerin ayrıcalığı için değil, herkesin yararı için olmalıdır.

13) Kamu gücünün devamını sağlamak ve yönetimin masraflarını karşılamak için kadın ve erkekten eşit ölçüde vergi talep edilir; kadın, bu yükümlülük ve ödevleri yerine getirdiğinden dolayıdır ki, işlerde, mevkilerde, memurluklarda ve diğer mesleklerde aynı paya sahip olmalıdır.

14) Kadın ve erkek yurttaşlar, bizzat ya da temsilcileri aracılığıyla vergilerin zorunlu olup olmadığına karar verme hakkına sahiptir. Kadın yurttaşlar, yalnızca servetlerinde değil, resmi kurumlarda vergilerin toplanması, bunların kullanılması ve sürelerinin belirlenmesi sürecine de eşit oranda katılabildikleri takdirde bunu eşit oranda vergi verme ve vergilerin zorunluluğunu kabul ederler.

15) Vergi ödemesinde erkeklerle koalisyon içinde olan kadınlar, resmi devlet memurundan mali işlerle ilgili bilgi alma hakkına sahiptir.

16) Hakların güvencesinin olmadığı ve güçler ayrılığının belirlenmediği bir toplumun anayasası yoktur; biçimlendirilmesinde ulusu oluşturan bireylerin çoğunluğu işbirliği yapmadıysa, o anayasa yoktur ve geçersizdir.

17) Birlikte ya da ayrı ayrı, mülkiyet her cinsiyetin hakkıdır. Yasalarca belirlenmiş kamusal bir zorunluluk bunu açıkça gerektirmedikçe, ayrıca adil ve peşin bir tazminat ödenmedikçe hiç kimse ulusun asli miras payından yoksun bırakılamaz.

Sonsöz:

Kadın, uyan!

Artık evrenin her yerinden duyulan mantığın seslerindeki haklarını yeniden tanı. Doğanın güçlü egemenliği, önyargı, fanatizm, hurafe ve yalanlarla çevrili değil artık. Gerçeğin yanan meşalesi budalalık ve zorbalık bulutlarını dağıttı çoktan. Tutsak erkek gücünü toparladı zincirlerini kırmak için, ama gücü yetmeyince seninkine de başvurmak zorunda kaldı. Özgürleşirken ise yoldaşına adil davranmadı erkek.

Ey Kadınlar!

Kadınlar, ne zaman kör olmaktan kurtulacaksınız? Devrimden kazandıklarınız nedir sizin? Daha çok küçümseme, daha çok hor görme biçimlerinden başka. Yolsuzluk dolu yüzyıllarda erkeğin zayıflığı üzerine yönetildiniz. Egemenliğiniz yıkılmış gitmiş, geriye ne kaldı elinizde? Erkeğin iktidarı, adaletsiz yargılar ve doğanın yüce kararnamelerine dayalı bir şekilde sana ait olanı senden geri istiyor –böylesine iyi bir bağımlılıktan ne diye korkuyorsunuz ki? Cana evliliklerinin kurallarını koyanın nüktesi nedir? Kadınlar, sizinle bizim aramızdaki ortak yanı yeniden soran; politik uygulamalarla kandırılmış ve tarihi geçmiş politik yapılarda duran Fransız yasa koyucularından, ahlakı düzenleyenlerden mi korkuyorsunuz? Bunların hepsi senin cevaplaman gerekenler.

İlkelerine aykırı mantıksız sözlerinin yarattığı zayıflıklarını inatla sürdürürlerse, boş üstünlük taslamalarının nedeninin gücüyle cesurca erkeğe karşı dur; felsefenin standartları altında bir araya gel; varlığının tüm enerjisini ver ve sonra o mağrur erkekleri gör; ayaklarınıza kapanan köleler gibi rezil olmayacaklar fakat yüce varlığın hazinelerini seninle paylaşmaktan gurur duyacaklar. Seni engelleyen ne olursa olsun, kendini özgür kılmak senin ellerinde:

Sen yeter ki iste!

Nevin SEVÜK