TEMEL DEMİRER

"Hakikât de zaman alır."^[2]

Mustafa Suphi ile yoldaşlarının 28/29 Ocak 1921 gecesi Karadeniz'de hunharca katledilmesi, komünist hareketin kanayan yarasıdır hâlâ; hesabı görülene dek!

Çünkü Onlar çok önemli bir kilometre taşıdırlar. Ancak bilinmelidir ki, 15'lerden önce 20'ler de vardır, Paramaz'ın 19 yoldaşıyla ile Beyazıt Meydanı'nda asılarak infaz edildiği tarihimizde.

Onlar köklerimiz, geleneğimizdir elbette!

Siz bakmayın post-Marksist aklıevvellerin, hikâye anlatıcılarının hezeyanlarına! Veya "Soralım, Mustafa Suphi dönemi ve geleneği bir kök müdür?" sorusundan hareketle Sedat Şenoğlu'nun eklediklerine:

"Eğer öyleyse kim, nasıl sürdürmüştür ve ne zamana kadar? Türkiye-Kürdistan toplumsallığında hangi toplumsal-sınıfsal güçlerin hareketi içinde tarihsel bir politik-örgütsel inşa zemini yaratmıştır? Eğer oluşmuşsa bu güçler, hangi büyük politik yığın hareketini ya da devrimci toplumsal dönüşüm iradesini yönetmiştir?

Bu soruları sormak, Suphiler dönemini tarihsel olarak 'yargılamak' değildir. 1920'lerden 1970 başlarına geçen zamanı esasen 'devrimsizlik' dönem olarak kabul edeceksek, Mustafa Suphi geleneği, kelimenin tarihsel-pratik karşılığına denk düşen varoluşsallık anlamında Türkiye toprağında kökleşemeden kesilmiştir. Hâliyle, miras bırakılan şey, bir tarih yapıcı hareket sürekliliğinin yığınsallıklara dayalı deneyimi içinden biriken stratejik kaynak gücü değil, 1921'le biten bir tarih deneyimi bilgisinden ibarettir. Bu, gelecek için kıymetli bir hafıza gücüdür, ama işte o kadardır. Kök'ün kendisi değildir."^[3]

Öncelikle hatırlatalım: Kök'ü olmayan hiçbir şey hafıza gücü oluşturamaz.

"Nasıl" mı?

TKP, coğrafyamız siyasal tarihinin en eski partisi; sosyalist solun membaıdır. Yani hepimiz onun paltosu altından çıktık. Bu niteliğiyle onun üzerine yoğun tartışmaların, değerlendirmelerin yapılması son derece doğal ve gereklidir de.

Bu tarihte her şey var!

Örneğin komünist olmadan önceki döneminde Servet-i Fünun, Tanin, İrtika gibi yayın organlarında yazan TKP'nin ilk Genel Başkanı Mustafa Suphi ile yoldaşları, yani 15'ler...

Sibirya'ya sürgüne gönderilmiş olmasıyla maruf 'Hafî TKP ve THİF Genel Sekreteri Salih Hacıoğlu'nun öyküsü var.

Yaşamının bir döneminde İttihat Terakki'nin memuru, "İttihatçı Komünist" diye anılan Salih Zeki (Kuşarkov). Görev yaptığı yerlerde "azınlık"lara karşı sert tutumlar takınan, Anadolu'dan tehcir edilen Ermeniler için toplama kamplarının bulunduğu ve katliamların yaşandığı Deyr-i Zor'da mutasarrıflık yapan; daha sonra da Bakû'de Türkiye Komünist Partisi'nin kuruluşuna katılan Salih Zeki'nin ikiye bölünmüş hayat hikâyesi var.

TKP'nin ilk yıllarına damga vurmuş komünist ideolojik-politik önder Şefik Hüsnü ve 100 yıllık partinin 61 yılında yer almış, temel parti örgütlerinden Genel Sekreterliğe, Parti Başkanlığına kadar çeşitli görevlerde bulunmuş, 'Atılım Dönemi' olarak bilinen TKP'nin yükselme yıllarında adı hareketle özdeşleşmiş ve üzerinde olumlu-olumsuz yoğun tartışmaların yapıldığı İsmail Bilen var.

Elbette TKP içinde 1920'li yılların sonlarından itibaren en etkili olan emekçi topluluğu Tütüncüler. Onlar, mübadele ile Yunanistan'dan göçüp gelen, Selanik, Kavala, İskeçe, Drama gibi merkezlerde tütün işçiliğiyle tanışmış, göçtükleri İstanbul, İzmir ve Samsun'da tütün işçiliğini sürdüren emekçiler... Mübadele öncesi yaşadıkları topraklarda edindikleri sendikal ve siyasal deneyim ve birikimle burada da mücadeleden vazgeçmediler. Örgütlendiler, grev örgütlediler, haklarını savundular, hapis yattılar. Atak, mücadeleci bir topluluk olarak TKP içinde de ağırlık kazandılar.

Dr. Hikmet Kıvılcımlı, Nâzım Hikmet, Suat Derviş, Sabiha Sertel, Hikmet Kıvılcımlı ve daha niceleri... Ya da TKP'nin Kızıl İstanbul, Kızıl İzmir, Kızıl Samsun, Bolşevik, Orak Çekiç gibi yayınların emekçileri.^[4]

Hayır, TKP'yi "kurda kuşa yem" et(tir)meden;^[5] "TKP'nin öncü bölüğü, Anadolu'ya daha hazırlıklı ve temkinli bir iniş yapabilseydi süreç farklı gelişebilirdi. Anadolu halklarının işgale karşı mücadele arzusu taşıdığı, ışığını Ekim Devriminden alan Bolşevizm sempatisinin yaygın olduğu, haklı bir savaş yürütmenin onurunun yaşandığı bir zamanda bu bir hayal olamazdı,"^[6] ifadesindeki gibi "Kleopatra'nın burnu uzun olsaydı, tarih daha farklı olurdu" mantık(sızlığ)ıyla değerlendirenleri ciddiye almayacağız.

ONLARA DAİR

Samsun'un Hançerli Mahallesi'nden Mustafa Suphi, Üsküdar'ın Ahmet Çelebi Mahallesi'nden Ethem Nejat, Erzincanlı Aşçıoğlu Bahaeddin, Uşak'ın Hacı Hüseyin Mahallesi'nden Kazım Hulusi, Sürmene'nin Asu Köyü'nden Kıralioğlu Maksut, Cihangirli Hilmioğlu İsmail Hakkı, Van'ın Erciş Kazası'ndan Ahmetoğlu Hayrettin, Bandırma'nın Manyas Nahiyesi'nden Mehmet Ali Bin Hakkı, İstanbullu Emin Şefik, Kadıköylü Tevfik bin Ahmet, Manisalı Kazım bin Ali, Erzincan'ın Akdağ Köyü'nden Halitoğlu Mehmet, İzmir'in Tilkilik Mahallesi'nden Hacı Mustafaoğlu Mehmet, Kandıralı Cemil Nazmi Bin İbrahim... Yani 15'ler Karadeniz'de katledildi...

Yoldaşlarıyla birlikte katledilen ilk Merkez Komitesi Başkanı Mustafa Suphi, 1882'de Giresun'da doğmuştu. Babası Ali Rıza Bey, çeşitli illerde valilik görevleri üstlenmiş üst düzey bir Osmanlı bürokratıydı.

Yükseköğrenim için Fransa'ya gitti. Burada Jön Türklerle tanıştı, gazetelerde yazılar yazdı. Paris'teki siyasal bilimler öğrenimini 1910'da tamamladıktan sonra İstanbul'a döndü, gazeteci ve öğretmen olarak çalıştı.

Bu arada önce İttihat ve Terakki Partisi içinde yer aldı. 1912'den sonra da "Pantürkizmi" savunan Milli Meşrutiyet Fırkası'na katıldı. 1913'de Mahmut Şevket Paşa'ya yönelik suikasttan sonra ittihatçıların başlattığı muhaliflere yönelik baskılar sonucu partinin önde gelenleriyle birlikte Sinop'a sürgüne yollandı.

Oradan 1914'te Kırım'a kaçtı. Daha sonra Bakû ve Batum'a gitti. Osmanlı İmparatorluğu da savaşa girince düşman ülke tebaası olduğu için tutuklandı ve esir kampına gönderildi. Urallardaki kampta Marksist fikirlerle tanıştı. Burada Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi'ne, Bolşevik Partisi'ne katıldı.

1917 devriminin ardından Moskova'ya gitti. Burada parti içindeki Tatar-Başkırt devrimcilerle birlikte Yeni Dünya gazetesini çıkardı.

10 Eylül 1920'de çeşitli bölgelerden gelen 75 delegenin katılımıyla Bakû'de Türkiye Komünist Fırkası'nın I. Kongresi toplandı ve TKP kuruldu.

TKP'nin Merkez Komitesi Başkanı olan Mustafa Suphi, Türkiye'deki komünist harekete yön vermek üzere bir grup parti yöneticisiyle birlikte 28 Aralık 1920'de Anadolu'ya geçti.

Kars'ta Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa tarafından karşılanan heyet uzun süre burada bekletildi. Kemal Paşa'nın Ankara'ya gönderilmemeleri talimatı üzerine, Erzurum-Bayburt-Gümüşhane-Maçka üzerinden, günler süren zorlu bir yolculuk sonucu Trabzon'a gönderildiler. Yolda idari, askeri yöneticilerin, yerel liderlerin, din adamlarının kışkırttığı kalabalıkların engellemeleri, baskı, hakaret ve eziyetlerle karşılaştılar.

28 Ocak 1921 akşamı Trabzon'da doluşturuldukları bir taka güya Batum'a gitmek üzere denize açıldı. Trabzon ya da Sürmene açıklarında, arkadan gelen ikinci teknedeki bir grubun saldırısına uğradılar. Bir bölümü süngülenerek, bir bölümü elleri ve ayakları bağlandıktan sonra denize atılarak öldürüldü. Bindirildikleri taka 29 Ocak'ta Trabzon'a boş olarak döndü.

Katliamın baş sorumlusu Yahya Kahya, daha sonra yolsuzluk ve Enver Paşa'yla ilişkileri yüzünden tutuklanarak, Sivas'ta yargılandı. Ancak suçsuz bulunarak serbest bırakıldı. Bu arada "Sanki ben tek başıma mı idim? Üzerime daha varırlarsa her şeyi ortaya dökerim," yolundaki sözlerinin yaygınlaşmasının ardından Trabzon'da öldürüldü. Öldürenin Ankara'dan gelen Cumhurbaşkanlığı muhafız birliklerinin kurucusu İsmail Hakkı (Tekçe) ile beraberindeki Topal Osman'ın iki adamı olduğu söylenir.^[7]

15'LER ACISI/ ÖFKESİ

15'lerden^[8] bizlere Ruhi Su'nun,  "Hayali gönlümde yadigar kalan,/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi./ On beş mürşid ile boğulup ölen/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi./

Garip garip öter derya kuşları/ Su içinde uykuları, düşleri/ Bir gelin döker kanlı yaşları/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi./

Nâzım ile zindanda gün be gün biri/ Söyletir dilsizi, ağlatır körü/ Bir yanım çürüyor, bir yanım diri/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi./

Yaralarım tuz içinde kanıyor./ Uyku gelmiş ela gözler sönüyor./ Bir yanımda Suphi, Nejat ölüyor./ Bir yanım deryada çalkanır şimdi.

Gelir günler gelir, yaram sarılır./ Böyle gitmez bir gün hesap sorulur/ Bir yanım Acem'den, Çin'den görünür/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi," dizelerindeki 'Karadeniz Ağıtı' kaldı.

Açıkça ifade etmekte yarar var: Bolşevik Partisi ile Komünist Enternasyonal'in Karadeniz Katliamı karşısında "derin bir suskunluğa" gömülmüş olmasını açıklamak da, kabullenmek de güçtür.

Mustafa Suphi, Sovyet Rusya'sında 1918-1920 kesitinde özellikle Müslüman Komünistleri örgütlemek konusunda verdiği yoğun çabanın ardından Anadolu'ya geçmeye karar vermişti. Suphi Anadolu'ya dönüş kararıyla, burada sadece bağımsızlık mücadelesine katılmayı değil, sosyalizme evrilme olanağı barındıran yerel meclislere (şuralara/ Sovyetlere) dayalı, demokratik bir cumhuriyeti hedefliyordu.

Mustafa Suphi'nin Ankara'ya dönmeye çalışırken "Mustafa Kemal ile iş birliği yaptığı ve ona güvendiği"(?!) değerlendirmeleri dayanaksızdır.

Mustafa Suphi'nin Türkiye'ye dönüş kararı alırken bel bağladığı güvencenin Komünist Enternasyonal'in ikinci kongresinin kararları temelinde Bolşevik Partisi yönetiminden ve Sovyet Rusya'dan almayı umduğu destek olduğu anlaşılıyor. Ancak, Karadeniz Katliamı karşısında neden suskunluğa gömüldüler?

Bolşevik Partisi, 1920'nin ikinci yarısında dışarıda Polonya yenilgisi, içeride ise iç savaşın son bulması ve Batı'dan beklenen Dünya Devrimi'nin en azından yakın gelecekte gerçekleşmeyeceğinin görülmesi karşısında, kapitalist dünyaya karşı izleye geldiği politikada bir değişikliğe gitti. Sovyet ekonomisi acilen canlandırılmayacak olursa Ekim Devrimi'nin ve Sovyet iktidarının yenilgisi kaçınılmazdı. Bu konu bir ölüm kalım meselesiydi. İngiltere'yle imzalanan Ticaret Anlaşması ile bu anlaşmasının ayrılmaz bir parçası olan Türkiye ve İran ile imzalanan "Dostluk ve Kardeşlik" antlaşmalarının arka planında böyle stratejik bir politika değişikliği yatıyordu.

İngiltere, Türkiye ve İran'da kendisi aleyhine propaganda ve örgütlenme yapılmamasını Sovyet desteğiyle garanti altına alırken, Sovyet Rusya da Türkiye ve İran'ın kendisine karşı sıçrama tahtası olarak kullanılmamasını garantiliyordu.

Bolşevik Partisi ve Komünist Enternasyonal bünyesinde, Karadeniz Katliamı karşısında suskun kaldıkları gibi Mustafa Suphi ve yoldaşlarına karşı "eleştiri, itiraz" kampanyası da yürütülür. "Türkiye'ye dönüş kararının yanlış olduğu, bu yanlış adımın Mustafa Suphi'nin maceracılığının eseri olduğu" şeklinde işlenen düşünce hem Sovyet Rusya'daki hem de Türkiye'deki TKP yönetimlerine ve kadrolarına hâkim olmaya başlar.

Hikmet Kıvılcımlı, 1930'ların başında yazdığı 'Yol' dizisinin üçüncü kitabı 'Partide Konaklar ve Konuklar' da daha ileri giderek eleştirilerinin dozunu kaçırılır. Mustafa Suphi'nin kahramanlığına halel getirmesine getirmez, ama "ütopizm", "Puçizm", "Blankizm" ve "Bakuninizm" dahil demediğini bırakmaz. Bolşevizmin karacahili olmakla bile suçlar. Bunlar hunharca katledilmiş bir devrimcinin arkasından söylenecek laflar olmadığı gibi, yerli yerine oturmuş da değildir.

Bu arada, Mustafa Suphi ile Bolşevik Partisi arasındaki kırılma noktalarından birisi de Doğu sorunuydu. Ekim Devrimi'nden hemen sonra yayımlanan 'Rusya Halklarının Hakları Bildirgesi'nde, Rusya halklarına, ayrılma ve bağımsız devlet kurma da dahil olmak üzere, kendi kaderlerini özürce tayin etme hakkına sahip olacakları vaat edilmişti. Zaman içinde Doğu'ya verilen vaatler tutulmadı.^[9]

Ahmet Kardam, Mustafa Suphi için "Ulusların kaderlerini tayin hakkını, 'hür milletlerin hür ittihadı' esasına dayalı 'Federatif bir Cumhuriyet' hedefi olarak tespit edip Türkiye Komünist Partisi'nin programına sokan liderdi" derken; Mustafa Suphi de, "Yoldaş Lenin'in Doğu hakkındaki çağrısından taşan yüce ümit ve emelleri Asya'nın hudutsuz çöllerinde kaybolup gitti; çünkü [Bolşevik Partisi] Doğu'ya lâyık olan önemi vermedi,"^[10] sözleriyle eleştirisini yapıyordu.

TKP FASLI

Friedrich Engels'in, "Acımasız eleştiri, her insanın olumlu bir şey olarak görmesi gereken özgür bilimin tek onurlu biçimidir, hatta bu eleştiri kendine karşı yönelirse bile," vurgusu eşliğinde TKP faslına geçersek:

14 Haziran 1914'te Sadrazam Mahmut Şevket Paşa'ya yönelik suikasttan sonra gelen baskı rejimi döneminde yüzlerce aydın gibi, Mustafa Suphi de sürgüne gönderilmişti. Sürgün edildiği Sinop'tan kaçmak için iki kez girişimde bulundu ve ikincisinde başarılı olarak Rusya'ya geçti. Kendisiyle birlikte kaçan 12 kişiden biri olan Ahmet Bedevi Kur'an anılarında, Rusya'ya giderken Mustafa Suphi'nin aklında hâlâ Türkçü, milliyetçi bir gazete çıkarmak olduğunu söyler. Görüldüğü gibi Mustafa Suphi henüz bu tarihte bile sosyalist ideolojiyi benimsemiş değildir.

Çarlık Rusya'sı Osmanlı'dan gelen bu sığınmacıları düşman ittifakına üye ülkelerin yurttaşları olduğu için önce Faluga iline, savaş patlayınca da "savaş esiri" statüsüyle Ural'a sürer. Mustafa Suphi işte bu üçüncü sürgün hayatında Bolşeviklerle ve Türkçe konuşan sosyalist aydınlarla tanışır ve sosyalist düşünceleri benimsemesi de bu zaman dilimi içerisinde gerçekleşir.

1917 Devrimi'nden sonra, 1918 yılında Moskova'ya gelen Mustafa Suphi, burada Tatar-Başkırt kökenli Bolşeviklerle birlikte Türkçe olarak "Yeni Dünya" isimli bir sosyalist gazete yayınlamaya başlar. Bolşevik Devrimi'nin önderleri, Rusya'daki Müslüman nüfusun devrime kazanılması amacıyla özel bir örgütlenme olarak Doğu Halkları Örgütlenmeleri Merkez Bürosu'nu oluşturur. Bu örgütlenmenin başına Bütün Rusya Kurucu Meclis'inde Başkırdistan temsilcisi olarak görev yapan Şerif Manatov getirilir; Suphi de bu büroda görev alan yönetici komitenin içerisinde, Türk seksiyonu başkanı olarak yer alır. Suphi'nin bu dönemdeki faaliyetleri, esas olarak, Rusya'daki Türk topluluklarıyla ve Rusya'da savaş esiri olarak bulunan Türk askerleriyle bağlantılıdır. Mustafa Suphi, 1918'de Moskova'da Türk Sol Sosyalistleri Birinci Kongresi'nin toplanması ve Moskova, Kazan, Samara, Saratov, Rezan, Astrahan gibi merkezlerde Türk Komünist örgütlenmelerinin yaratılması doğrultusunda aktif gayret göstermiştir.

20 Temmuz 1918'de Moskova'da toplanan Türk Sosyalistleri Birinci Kongresi, bir parti örgütlenmesi kararı alır ve bu örgütlenme hazırlıklarını yürütmek amacıyla Türk Komünist Teşkilâtları (TKT) adında bir örgütlenme kurar. TKT kendisine bir Merkez Komitesi seçerek ağırlıkla Rusya'daki savaş esirleri içinde ve kısmen de Türkiye'de parti kuruluş çalışmalarını hızlandırır. 10 Eylül'de Bakû'de yapılan TKP Birlik Kongresi'nin gerçekleşmesinde bu örgütün belirleyici bir rolü vardır.

Bu çalışmaların meyvesi olarak 14 Temmuz 1919'da ilk TKP Kurucu Komitesi oluşturuldu. Bu komitede Mustafa Suphi ile birlikte Maksut Ekşi, Ali Rıza Keskin, Osman Topçuoğlu, Mustafa Börklüce, Murat Sarı ve Kadir Erzurumlu bulunuyordu. Bu komitenin oluşturulmasından sonra Suphi 1920'de Bakû'ye geldi ve burada yeni partinin son hazırlıkların tamamladı.

Başlangıcı daha önceki tarihlere uzanmakla beraber, 10 Eylül 1920 tarihi, TKP'nin kuruluş tarihi olarak anılır. Zira bu tarihte gerçekleşen Bakû Kongresi, sosyalist faaliyetlerin ve örgütlenmenin Anadolu'daki değişik damarlarının birleştirilerek tek bir parti çatısı altında toplanmasını sağlamıştır. Bu tarihten sonra yaklaşık 40 yıl, Türkiye'deki sosyalist hareket, tek bir partinin, TKP'nin örgütsel çatısı altında birleşik bir faaliyet yürütecektir.

Kuruluş Kongresi'ne Mustafa Suphi ve yoldaşlarının yanı sıra, İstanbul Komünist Grubu'ndan, Ankara merkezli Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası'ndan (THİF) ve başka gruplardan delegeler katıldılar. Kongre sonunda Türkiye Komünist Fırkası (Partisi) adı benimsendi; Başkanlığına Mustafa Suphi, Genel Sekreterliğine ise İstanbul Komünist Grubu'ndan Ethem Nejat getirildi. Ayrıca, "Türkiye'deki komünist teşkilâtların birleştirilmesi" önergesi oybirliğiyle kabul edildi.

Bu çerçevede Türkiye sosyalizminin o ana kadar farklı kanallarını oluşturan Türkiye İşçi Çiftçi Sosyalist Fırkası (TİÇSF), Anadolu merkezli Türkiye Komünist Partisi ve Bakû merkezli Türkiye Komünist Partisi, tek bir parti çatısı altında, Türkiye Komünist Partisi ismiyle birleşti. Savaş koşulları nedeniyle Adana ve İzmir delegelerinin katılamadığı Bakû Kongresi'ne, İstanbul, Ankara, Zonguldak, Ereğli, Trabzon, Samsun, Rize, Sivas, Kars, Erzurum, Eskişehir ve Konya'dan toplam 125 delege katılmıştı, bu delegelerden 51'i ise misafir delege statüsündeydi. TKP, bundan sonra İstanbul dışına taşarak, Kurtuluş Savaşı'nın kalbi durumunda olan Anadolu içinde de etkili olacaktı.

1920 yılında kabul edilen TKP'nin ilk programına Mustafa Suphi çizgisinin ağırlıkla damga vurduğu görülür. TKP'nin en özgün yanlarından birini partinin programatik yapısı oluşturur. TKP programının hazırlanışı III. Enternasyonal'in kuruluş günlerine denk düşer ve II. Enternasyonalle hesaplaşmanın bu en sıcak günlerinde Üçüncü Enternasyonal'e hâkim olan "enternasyonalist devrimci sınıf siyaseti" rüzgârının bütün coşkusunu ve kararlılığını TKP programında görmek olasıdır.

Bu coşku içinde hazırlanan ve kabul edilen programın sunuş konuşmasını yapan Mustafa Suphi, emperyalizm, devrim, iktidar ve sosyalizmin kuruluşu konularında şu görüşleri dile getirir:

"Toplumsal devrim gibi; devrimin bütün dünya burjuvazisi üzerindeki zaferinden çıkan komünizm uygulaması da evrensel içerik taşır... Doğu'nun hammaddesiyle Batı'nın sanayi ürünleri de yine öyle bir bütün teşkil ediyor, onun için Komünizm uygulamasında da evrensel bir içerik ve zorunluluk vardır... Son kırk yıllık sömürgecilik faaliyeti neticesinde ve bilhassa Avrupa Genel Savaşı'ndan sonra, siyasal sınırları bir kat daha belirmiş olan bu şartlar içinde, burjuvaziye dayanarak geliştirilen herhangi bir hareket, Doğu'nun zavallı millet ve memleketlerini kurtarmak yeteneğini kaybetmiştir".

Bu kısa ama özlü alıntıdan anlaşılabileceği gibi, TKP sosyalizmin kuruluşunu bir dünya devrimi genel sorunsalı içinde ele almaktadır; sömürge ve yarı sömürge ülkelerdeki devrimle sanayileşmiş ülkelerdeki devrimi tek bir proleter dünya devriminin parçası olarak görmektedir; geri ülkelerin sömürgecilik karşıtı mücadelesinde burjuvazinin temsilcilerine güvenilemeyeceğini ve inisiyatifi komünistlerin ele alması gerektiğini belirtmektedir.

TKP'nin programatik olarak Türkiye devrimini enternasyonalist bir ruh ve bakış açısıyla ele aldığını gösteren bir başka önemli belge de TKP Merkez Komitesi tarafından Haziran 1920 tarihinde yayınlanan TKP Genel Yönetmeliği'dir. Baştan sona Türkiye devrimini dünya devrimi genel şemsiyesi altında değerlendiren bu yönetmeliğin 18'inci maddesinde aynen şu ifadeler yer almaktadır: "Türkiye Bolşevikleri sosyalistliği kabul eden diğer milletler ile Türkiye arasında politik usul gereğince sınır ve gümrük işlerini kaldırırlar."

Yine programda ulusal kurtuluş savaşının önderliğini yapan Kemalist harekete ilişkin tutumu daha da somutlaştıran ve pekiştiren ifadelere Bakû Komünist Partisi ile bağlantılı olarak Anadolu'da kurulan Komünist Partisi'nin yayınladığı 14 Temmuz 1920 tarihli Kuruluş Beyannamesi'nde rastlamaktayız.

Bu beyannamede TKP'nin diğer hareketlerden bağımsızlığını vurgulamak maksadıyla şunlar söylenmektedir: "İstanbul Hükümeti, esas itibariyle eski mutlakiyet yanlısı ve aristokratik bir idareden, yani eski sultanlık devrinin korunmasına çalışan bir heyetten başka bir şey değildir...

Mustafa Kemal tarafından vücuda getirilen Kuvayimilliye Hükümeti'ne gelince: Saray Hükümeti'nin aldığı bu korkunç vaziyet üzerine, memleket dahilindeki milliyetperverler memleketin demokratik burjuva sınıfına dayanarak, adı geçen kişinin etrafında toplanarak Anadolu'nun İstanbul Hükümeti'ne karşı milli ayaklanmasını ve milletin bütün işlerine el koyan Büyük Millet Meclisi'ni meydana getirdiler...

Fakat burjuva elinde olan bu hükümet de aldatma siyasetini bırakmadı. Burjuvaların etkisi altında milliyetperverlikten uzaklaşmadığı gibi, Rusya'daki cereyanı da alkışlamaktan vazgeçmedi...

Sonuç olarak: Yukarıda zikrolunan gerekçelere dayanarak Türkiye Komünist Partisi, mevcut koşullarda: Bir tarafta despot, diğer tarafta aldatan iki siyasi oluşumun mevcut egemenler olduğuna, daha açık bir ifade ile bir tarata İngiliz siyasetine alet olan Hürriyet ve İhtilafçılar, diğer taraftan halk için onlardan hiçbir farkı olmayan ve fakat maske ile meydana çıkan eski İttihatçılar olduğuna kanaat ve bu kanaati resmen ilan ve her iki hükümetle de hiçbir alâkâsı olmadığını beyan eder."

"Ulus ve Din" başlıklı maddede ise TKP, çok etnikli bir toplumda diğer guruplara karşı yaklaşımını açıklarken aynı zamanda dine karşı tutumunu ve laiklik anlayışını ortaya koyuyor.

Programın TKP'nin laiklik anlayışını ortaya koyan maddelerinde "dini içerikteki terbiye, eğitim ve ibadet işlerinin dinsel toplulukların iç işi olarak güvenceye alınacağı"; "dinsel kurumların devletten ayrılarak dinsel topluluklar hâlinde bırakılacağı", "ve fakat dinlerin ve milliyetlerin insanlar arasında nefret ve düşmanlık doğuran gerici masallarına karşı savaşım verileceği" ifade edilmektedir.

Programın aynı başlık altındaki yedinci maddesinde ise "TKP değişik uluslara mensup devrimci işçi ve köylü sınıfları arasındaki eski düşmanlıkları kaldırmak için aşağıdaki en kesin çözümlere girişir:" denildikten sonra bu çözümler: "Dil ve kültür açısından her türlü ayrıcalığın ortadan kaldırılması ve her ulusun bu konularda tam özgür olmasının sağlanması"; "devlet örgütlenmesinde her ulusun temsil edilmesini sağlayacak bir federasyon sisteminin kurulması"; "uluslararasında çıkacak muhtemel sorunların kanlı çatışmalara yol açmaması için 'plebisit' yöntemiyle, genel oya başvurarak çözülmesi" olarak sıralanmaktadır.

Bu konuyla ilgili olarak program sunuş konuşmasında Mustafa Suphi'nin söylediği şu sözler TKP'nin bu soruna ilişkin yaklaşımının daha net ve bütünlüklü olarak anlaşılmasını kolaylaştırır niteliktedir:

"Partimiz özgürlüğü yolunda, uluslararası toplumsal devrim hareketine dayanma zorunluluğunun dayattığı işçi halkımız arasındaki örgütlenmesini de, uluslararası esasta yapmak zorundadır. Partimiz Türk işçi ve yoksul köylülerini gerici İttihat ve İtilafçılar veya hain sosyalistlerin etkisinden kurtarmaya ne derece zorunlu ise, Türkiye'de yaşayan Rum, Ermeni, Kürt milletlerinin mağdur sınıflarını da Etniki Eterya, Taşnak ve Bedirhan teşkilâtlarından ayırarak, çıkar ve amaç ortaklığı olan bir sınıf hâlinde hem içteki sömürücülere hem de işgalci dış kuvvetlere karşı birleştirip ayaklandırmak göreviyle yükümlüdür."

Mustafa Suphi böyle bir programla Anadolu'ya gelir. Bu programdan anlaşıldığı üzere amacı Kurtuluş Savaşı'nı bir emekçi iktidarına dönüştürebilmektir.^[11]

Söz konusu tabloda kumanda merkezinin imhasıyla sadece TKP'nin başı koparılmakla kalmıyordu, birleşip, kitleselleşmeye çalışan komünist güçleri dağıtmanın adımı atılmış oluyordu. Aynı günlerde bir süreliğine bakanlık da yapmış Tokat Mebusu Nazım Bey ve arkadaşları tarafından kurulmuş yasal sosyalist bir parti olan THİF (Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası) mensupları tutuklanmış, milletvekillerinin dokunulmazlıkları kaldırılmıştı. Bunların Ankara Hükümeti'nin Londra Konferansı'na davet edildiği bir dönemde yapılması tesadüf değildir. Sovyetler Birliği'ne, tek alternatif olmadığını ima eden bir mesaj verilmiştir. Mustafa Kemal bir yandan Sovyetler Birliği ile flört ederken, diğer yandan İngiliz ve Fransız emperyalistleri ile temas hâlindedir.

Beğensek de beğenmesek de Türkiye sosyalistlerinin tarihsel geçmişleri, 1920'den (Osmanlı'nın son dönemini saklı tutarsak) 1950'lerin başlarına kadar uzanan "TKP ailesi"nin tümünü kapsar." Arkasında bıraktığı birikimin sahiplenilmesi, toptan inkâr gibi bir yöne savrulunmaması için, Şefik Hüsnü liderliğindeki tarihsel TKP'nin, sıkı bir eleştirel süzgeçten geçirilmesi şarttır.

Manisa'da sürgünde ölen Şefik Hüsnü (1887-1959) dışında, ceza sürelerini doldurup çıkanlar arasında çoğunluğu oluşturan Reşat Fuat Baraner (1900-1968), Mihri Belli, Şevki Akşit ve arkadaşları ülkede kalırlarken, Sovyetler Birliği'ne giden Zeki Baştımar İsmail Bilen'le birlikte 1962'de "Dış Büro" adı altında yeni bir merkez oluşturdular.  Ve olabildiğince de etkindiler!^[12]

Reşat Fuat'ın hayata veda edişinden sonra geriye kalan Mihri Belli ve arkadaşları ise 'Yön', 'Devrim', 'Türk' Solu gibi dergilerde yazı yazan partisiz bir çevre durumundaydılar.

Ve... Ulaşılan koordinatlarda inkârın inkârı diyalektiği gereği, "Bir şeylerin bitmesi gerekiyor ki, daha büyük ve daha güzel bir şey başlayabilsin," ifadesindeki üzere Paulo Coelho'nun, tarihin sahnesine -TKP'nin TİP zemini üzerinden- THKP-C, THKO, TKP-ML çıkıyordu.

Özetle, bu coğrafyada komünist/ devrimci hareket "köksüz" filan değil...^[13] Yahya Kahya'lara, Parmaksız Hamdi'lere, Sansaryan'lara, tabutluklara, 12 Mart'lara, Ulucanlar'a karşın, 100 yılı aşkın bir geleneğin sürdürücüleri. İnişleri-çıkışları, yükselişleri-geri çekilişleri, iç kavgaları olan bir gelenek kuşkusuz. Ancak Reel Sosyalist Ülkeler Topluluğu'nun çözüldüğü, sınıf mücadelelerinin "demode", kimlik eksenli "toplumsal hareketler"in "moda" ilan edildiği post-modern vazgeçiş çağına dek varlığını sürdürmüştür. Tohumları ise bugün işçi eylemlerinde, NATO protestolarında, Kürtler ile ezilen halkların dayanışma eylemlerinde, filizleniyor...

6 Ekim 2026 16:09:53, Muğla.

N O T L A R

^[1] Kaldıraç Dergi, No: 304, Kasım 2026...

^[2] Byung-Chul Han, Şey Olmayanlar- Gündelik Hayatın Altüst Oluşu, çev: Enes Özel, Ketebe Yay., 2025.

^[3] Sedat Şenoğlu, "Türkiyeli Sosyalistler İçin Strateji Sorunu ve Güncelin Seçeneği", 30 Eylül 2026... https://yeniyasamgazetesi9.com/turkiyeli-sosyalistler-icin-strateji-sorunu-ve-guncelin-secenegi/

^[4] Zafer Aydın, "TÜSTAV'dan TKP'nin 100. Yıl Kitapları", Birgün Kitap, Yıl:18, No:232, 21 Mayıs 2021, s.28-29.

^[5] Bkz: "TKP'nin 103. Kuruluş Yıldönümü Toplantısı: TKP MK PB Üyesi Veysi Sarısözen Yoldaşın Sunumu", Politika, Yıl:9, No:89, Eylül 2023, s.8-9.

^[6] Yaşar Ayaşlı, "Doğuşundan Batışına Tarihsel TKP", 30 Ağustos 2021...  https://teorivepolitika.online/2021/08/30/dogusundan-batisina-tarihsel-tkp/

^[7] Gürsel Köksal, "Emrah Cilasun: 15'leri Kim Öldürdü", Birgün, 28 Ocak 2021, s.14.

^[8] 16'ıncı da Maria Suphi idi... O, Anadolu'da bir komsomolka olup köy köy dolaşmak istiyordu. Onlara bildiri, gazete dağıtarak Rusya'daki devrim ateşinin buraları da sarması için büyük bir heyecan içinde TKP kafilesiyle gönüllü olarak Anadolu'ya geldi. İlk endişesi Kars'ta başladı. Sonrasında Erzurum'da yaşadıkları onu derinden etkiledi. Trende askerler tarafından darp ve tacize uğradı. Trabzon'a ulaşıncaya kadar ölüm ense köklerinde dolaştı. Korkusuz bir kadındı. Hiçbir zaman yılgınlığa kapılmadı. (Özge Doğar, "Kenan Karabağ: Maria Suphi ve 100 Yıllık Sis Perdesi", Birgün Kitap, Yıl:18, No:233, 18 Haziran- 15 Temmuz 2021, s.8.)

^[9] Gül Atmaca, "Karadeniz'e Gömülen Aydınlık", Cumhuriyet Kitap, No:1615, 28 Ocak 2021, s.4.

^[10] Ahmet Kardam, Karanlıktan Aydınlığa Mustafa Suphi, İletişim Yay., 2020.

^[11] Mahmut Üstün, "Mustafa Suphi'nin Ölümüyle Türkiye Neler Yitirdi?"... https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2018/02/02/mustafa-suphinin-olumuyle-turkiye-neler-kaybetti/

^[12] Edebiyat alanında olduğu kadar, siyasal hayatımızda da çok önemli yeri olan bir dergi.

Kırklı yılların başında Türkiye Komünist Partisi'nin legal yayın organı.

Yazarlarından Ali Rıza (Çelik), yani Reşat Fuat Baraner, TKP'nin Genel Sekreteri.

Yine yazarlarından Zeki Baştımar ise daha sonraki yıllarda TKP'nin genel sekreteri olacaktır.

Dergiye şiir ve yazılarıyla katkıda bulunanların çoğu TKP üyesi ya da sempatizanı...

Adı geçen dergi 'Yeni Edebiyat'.

O günleri şöyle anlatıyor Rasih Nuri İleri:

"Komünist Enternasyonal kararı ile 1936 yılında Parti 'Separat' çalışma şekline, yani ademi merkeziyetçi bir duruma girmişti. Bu gelmekte olan İkinci Dünya Savaşı konjonktüründe Sovyetler Birliği tarafından öngörülmüş bir tedbirdi. 1942 yılında ise dünyada Komünistler, 'Anti Faşist Demokratik Cepheler' kurma görevini üstlenince, Türkiye'de de parti bu amaçla yeniden merkezi çalışma düzeyine girdi. 'Yeni Edebiyat' bu dönemin hazırlık safhasını teşkil eder."

İşte bu ortamda Abidin Dino ile Reşat Fuat arasında cereyan eden 'Sosyalist Gerçekçilik' tartışmaları ilgiyle izlenmeye değer...

Dino, dört yılını Sovyetler Birliği'nde sinema çalışarak geçirmiş bir ressam.

Yazı ve resimleriyle dergiyi süslemekte... (Refik Durbaş, "Parti, Sanatı Yönlendiriyor", Birgün, 17 Kasım 2016, s.2.)

^[13] Bkz: Temel Demirer, "15'ler Dair: Geçm(em)iş Bugünü(müzü)n Önsözüdür!", Kaldıraç Dergisi, No:187, Şubat 2017...

POST-MARKSİST "TARİH" ANLATICILARININ HEZEYANLARINA İTİRAZ^[1]

TEMEL DEMİRER

"Hakikât de zaman alır."^[2]

Mustafa Suphi ile yoldaşlarının 28/29 Ocak 1921 gecesi Karadeniz'de hunharca katledilmesi, komünist hareketin kanayan yarasıdır hâlâ; hesabı görülene dek!

Çünkü Onlar çok önemli bir kilometre taşıdırlar. Ancak bilinmelidir ki, 15'lerden önce 20'ler de vardır, Paramaz'ın 19 yoldaşıyla ile Beyazıt Meydanı'nda asılarak infaz edildiği tarihimizde.

Onlar köklerimiz, geleneğimizdir elbette!

Siz bakmayın post-Marksist aklıevvellerin, hikâye anlatıcılarının hezeyanlarına! Veya "Soralım, Mustafa Suphi dönemi ve geleneği bir kök müdür?" sorusundan hareketle Sedat Şenoğlu'nun eklediklerine:

"Eğer öyleyse kim, nasıl sürdürmüştür ve ne zamana kadar? Türkiye-Kürdistan toplumsallığında hangi toplumsal-sınıfsal güçlerin hareketi içinde tarihsel bir politik-örgütsel inşa zemini yaratmıştır? Eğer oluşmuşsa bu güçler, hangi büyük politik yığın hareketini ya da devrimci toplumsal dönüşüm iradesini yönetmiştir?

Bu soruları sormak, Suphiler dönemini tarihsel olarak 'yargılamak' değildir. 1920'lerden 1970 başlarına geçen zamanı esasen 'devrimsizlik' dönem olarak kabul edeceksek, Mustafa Suphi geleneği, kelimenin tarihsel-pratik karşılığına denk düşen varoluşsallık anlamında Türkiye toprağında kökleşemeden kesilmiştir. Hâliyle, miras bırakılan şey, bir tarih yapıcı hareket sürekliliğinin yığınsallıklara dayalı deneyimi içinden biriken stratejik kaynak gücü değil, 1921'le biten bir tarih deneyimi bilgisinden ibarettir. Bu, gelecek için kıymetli bir hafıza gücüdür, ama işte o kadardır. Kök'ün kendisi değildir."^[3]

Öncelikle hatırlatalım: Kök'ü olmayan hiçbir şey hafıza gücü oluşturamaz.

"Nasıl" mı?

TKP, coğrafyamız siyasal tarihinin en eski partisi; sosyalist solun membaıdır. Yani hepimiz onun paltosu altından çıktık. Bu niteliğiyle onun üzerine yoğun tartışmaların, değerlendirmelerin yapılması son derece doğal ve gereklidir de.

Bu tarihte her şey var!

Örneğin komünist olmadan önceki döneminde Servet-i Fünun, Tanin, İrtika gibi yayın organlarında yazan TKP'nin ilk Genel Başkanı Mustafa Suphi ile yoldaşları, yani 15'ler...

Sibirya'ya sürgüne gönderilmiş olmasıyla maruf 'Hafî TKP ve THİF Genel Sekreteri Salih Hacıoğlu'nun öyküsü var.

Yaşamının bir döneminde İttihat Terakki'nin memuru, "İttihatçı Komünist" diye anılan Salih Zeki (Kuşarkov). Görev yaptığı yerlerde "azınlık"lara karşı sert tutumlar takınan, Anadolu'dan tehcir edilen Ermeniler için toplama kamplarının bulunduğu ve katliamların yaşandığı Deyr-i Zor'da mutasarrıflık yapan; daha sonra da Bakû'de Türkiye Komünist Partisi'nin kuruluşuna katılan Salih Zeki'nin ikiye bölünmüş hayat hikâyesi var.

TKP'nin ilk yıllarına damga vurmuş komünist ideolojik-politik önder Şefik Hüsnü ve 100 yıllık partinin 61 yılında yer almış, temel parti örgütlerinden Genel Sekreterliğe, Parti Başkanlığına kadar çeşitli görevlerde bulunmuş, 'Atılım Dönemi' olarak bilinen TKP'nin yükselme yıllarında adı hareketle özdeşleşmiş ve üzerinde olumlu-olumsuz yoğun tartışmaların yapıldığı İsmail Bilen var.

Elbette TKP içinde 1920'li yılların sonlarından itibaren en etkili olan emekçi topluluğu Tütüncüler. Onlar, mübadele ile Yunanistan'dan göçüp gelen, Selanik, Kavala, İskeçe, Drama gibi merkezlerde tütün işçiliğiyle tanışmış, göçtükleri İstanbul, İzmir ve Samsun'da tütün işçiliğini sürdüren emekçiler... Mübadele öncesi yaşadıkları topraklarda edindikleri sendikal ve siyasal deneyim ve birikimle burada da mücadeleden vazgeçmediler. Örgütlendiler, grev örgütlediler, haklarını savundular, hapis yattılar. Atak, mücadeleci bir topluluk olarak TKP içinde de ağırlık kazandılar.

Dr. Hikmet Kıvılcımlı, Nâzım Hikmet, Suat Derviş, Sabiha Sertel, Hikmet Kıvılcımlı ve daha niceleri... Ya da TKP'nin Kızıl İstanbul, Kızıl İzmir, Kızıl Samsun, Bolşevik, Orak Çekiç gibi yayınların emekçileri.^[4]

Hayır, TKP'yi "kurda kuşa yem" et(tir)meden;^[5] "TKP'nin öncü bölüğü, Anadolu'ya daha hazırlıklı ve temkinli bir iniş yapabilseydi süreç farklı gelişebilirdi. Anadolu halklarının işgale karşı mücadele arzusu taşıdığı, ışığını Ekim Devriminden alan Bolşevizm sempatisinin yaygın olduğu, haklı bir savaş yürütmenin onurunun yaşandığı bir zamanda bu bir hayal olamazdı,"^[6] ifadesindeki gibi "Kleopatra'nın burnu uzun olsaydı, tarih daha farklı olurdu" mantık(sızlığ)ıyla değerlendirenleri ciddiye almayacağız.

ONLARA DAİR

Samsun'un Hançerli Mahallesi'nden Mustafa Suphi, Üsküdar'ın Ahmet Çelebi Mahallesi'nden Ethem Nejat, Erzincanlı Aşçıoğlu Bahaeddin, Uşak'ın Hacı Hüseyin Mahallesi'nden Kazım Hulusi, Sürmene'nin Asu Köyü'nden Kıralioğlu Maksut, Cihangirli Hilmioğlu İsmail Hakkı, Van'ın Erciş Kazası'ndan Ahmetoğlu Hayrettin, Bandırma'nın Manyas Nahiyesi'nden Mehmet Ali Bin Hakkı, İstanbullu Emin Şefik, Kadıköylü Tevfik bin Ahmet, Manisalı Kazım bin Ali, Erzincan'ın Akdağ Köyü'nden Halitoğlu Mehmet, İzmir'in Tilkilik Mahallesi'nden Hacı Mustafaoğlu Mehmet, Kandıralı Cemil Nazmi Bin İbrahim... Yani 15'ler Karadeniz'de katledildi...

Yoldaşlarıyla birlikte katledilen ilk Merkez Komitesi Başkanı Mustafa Suphi, 1882'de Giresun'da doğmuştu. Babası Ali Rıza Bey, çeşitli illerde valilik görevleri üstlenmiş üst düzey bir Osmanlı bürokratıydı.

Yükseköğrenim için Fransa'ya gitti. Burada Jön Türklerle tanıştı, gazetelerde yazılar yazdı. Paris'teki siyasal bilimler öğrenimini 1910'da tamamladıktan sonra İstanbul'a döndü, gazeteci ve öğretmen olarak çalıştı.

Bu arada önce İttihat ve Terakki Partisi içinde yer aldı. 1912'den sonra da "Pantürkizmi" savunan Milli Meşrutiyet Fırkası'na katıldı. 1913'de Mahmut Şevket Paşa'ya yönelik suikasttan sonra ittihatçıların başlattığı muhaliflere yönelik baskılar sonucu partinin önde gelenleriyle birlikte Sinop'a sürgüne yollandı.

Oradan 1914'te Kırım'a kaçtı. Daha sonra Bakû ve Batum'a gitti. Osmanlı İmparatorluğu da savaşa girince düşman ülke tebaası olduğu için tutuklandı ve esir kampına gönderildi. Urallardaki kampta Marksist fikirlerle tanıştı. Burada Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi'ne, Bolşevik Partisi'ne katıldı.

1917 devriminin ardından Moskova'ya gitti. Burada parti içindeki Tatar-Başkırt devrimcilerle birlikte Yeni Dünya gazetesini çıkardı.

10 Eylül 1920'de çeşitli bölgelerden gelen 75 delegenin katılımıyla Bakû'de Türkiye Komünist Fırkası'nın I. Kongresi toplandı ve TKP kuruldu.

TKP'nin Merkez Komitesi Başkanı olan Mustafa Suphi, Türkiye'deki komünist harekete yön vermek üzere bir grup parti yöneticisiyle birlikte 28 Aralık 1920'de Anadolu'ya geçti.

Kars'ta Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Paşa tarafından karşılanan heyet uzun süre burada bekletildi. Kemal Paşa'nın Ankara'ya gönderilmemeleri talimatı üzerine, Erzurum-Bayburt-Gümüşhane-Maçka üzerinden, günler süren zorlu bir yolculuk sonucu Trabzon'a gönderildiler. Yolda idari, askeri yöneticilerin, yerel liderlerin, din adamlarının kışkırttığı kalabalıkların engellemeleri, baskı, hakaret ve eziyetlerle karşılaştılar.

28 Ocak 1921 akşamı Trabzon'da doluşturuldukları bir taka güya Batum'a gitmek üzere denize açıldı. Trabzon ya da Sürmene açıklarında, arkadan gelen ikinci teknedeki bir grubun saldırısına uğradılar. Bir bölümü süngülenerek, bir bölümü elleri ve ayakları bağlandıktan sonra denize atılarak öldürüldü. Bindirildikleri taka 29 Ocak'ta Trabzon'a boş olarak döndü.

Katliamın baş sorumlusu Yahya Kahya, daha sonra yolsuzluk ve Enver Paşa'yla ilişkileri yüzünden tutuklanarak, Sivas'ta yargılandı. Ancak suçsuz bulunarak serbest bırakıldı. Bu arada "Sanki ben tek başıma mı idim? Üzerime daha varırlarsa her şeyi ortaya dökerim," yolundaki sözlerinin yaygınlaşmasının ardından Trabzon'da öldürüldü. Öldürenin Ankara'dan gelen Cumhurbaşkanlığı muhafız birliklerinin kurucusu İsmail Hakkı (Tekçe) ile beraberindeki Topal Osman'ın iki adamı olduğu söylenir.^[7]

15'LER ACISI/ ÖFKESİ

15'lerden^[8] bizlere Ruhi Su'nun,  "Hayali gönlümde yadigar kalan,/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi./ On beş mürşid ile boğulup ölen/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi./

Garip garip öter derya kuşları/ Su içinde uykuları, düşleri/ Bir gelin döker kanlı yaşları/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi./

Nâzım ile zindanda gün be gün biri/ Söyletir dilsizi, ağlatır körü/ Bir yanım çürüyor, bir yanım diri/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi./

Yaralarım tuz içinde kanıyor./ Uyku gelmiş ela gözler sönüyor./ Bir yanımda Suphi, Nejat ölüyor./ Bir yanım deryada çalkanır şimdi.

Gelir günler gelir, yaram sarılır./ Böyle gitmez bir gün hesap sorulur/ Bir yanım Acem'den, Çin'den görünür/ Bir yanım deryada çalkanır şimdi," dizelerindeki 'Karadeniz Ağıtı' kaldı.

Açıkça ifade etmekte yarar var: Bolşevik Partisi ile Komünist Enternasyonal'in Karadeniz Katliamı karşısında "derin bir suskunluğa" gömülmüş olmasını açıklamak da, kabullenmek de güçtür.

Mustafa Suphi, Sovyet Rusya'sında 1918-1920 kesitinde özellikle Müslüman Komünistleri örgütlemek konusunda verdiği yoğun çabanın ardından Anadolu'ya geçmeye karar vermişti. Suphi Anadolu'ya dönüş kararıyla, burada sadece bağımsızlık mücadelesine katılmayı değil, sosyalizme evrilme olanağı barındıran yerel meclislere (şuralara/ Sovyetlere) dayalı, demokratik bir cumhuriyeti hedefliyordu.

Mustafa Suphi'nin Ankara'ya dönmeye çalışırken "Mustafa Kemal ile iş birliği yaptığı ve ona güvendiği"(?!) değerlendirmeleri dayanaksızdır.

Mustafa Suphi'nin Türkiye'ye dönüş kararı alırken bel bağladığı güvencenin Komünist Enternasyonal'in ikinci kongresinin kararları temelinde Bolşevik Partisi yönetiminden ve Sovyet Rusya'dan almayı umduğu destek olduğu anlaşılıyor. Ancak, Karadeniz Katliamı karşısında neden suskunluğa gömüldüler?

Bolşevik Partisi, 1920'nin ikinci yarısında dışarıda Polonya yenilgisi, içeride ise iç savaşın son bulması ve Batı'dan beklenen Dünya Devrimi'nin en azından yakın gelecekte gerçekleşmeyeceğinin görülmesi karşısında, kapitalist dünyaya karşı izleye geldiği politikada bir değişikliğe gitti. Sovyet ekonomisi acilen canlandırılmayacak olursa Ekim Devrimi'nin ve Sovyet iktidarının yenilgisi kaçınılmazdı. Bu konu bir ölüm kalım meselesiydi. İngiltere'yle imzalanan Ticaret Anlaşması ile bu anlaşmasının ayrılmaz bir parçası olan Türkiye ve İran ile imzalanan "Dostluk ve Kardeşlik" antlaşmalarının arka planında böyle stratejik bir politika değişikliği yatıyordu.

İngiltere, Türkiye ve İran'da kendisi aleyhine propaganda ve örgütlenme yapılmamasını Sovyet desteğiyle garanti altına alırken, Sovyet Rusya da Türkiye ve İran'ın kendisine karşı sıçrama tahtası olarak kullanılmamasını garantiliyordu.

Bolşevik Partisi ve Komünist Enternasyonal bünyesinde, Karadeniz Katliamı karşısında suskun kaldıkları gibi Mustafa Suphi ve yoldaşlarına karşı "eleştiri, itiraz" kampanyası da yürütülür. "Türkiye'ye dönüş kararının yanlış olduğu, bu yanlış adımın Mustafa Suphi'nin maceracılığının eseri olduğu" şeklinde işlenen düşünce hem Sovyet Rusya'daki hem de Türkiye'deki TKP yönetimlerine ve kadrolarına hâkim olmaya başlar.

Hikmet Kıvılcımlı, 1930'ların başında yazdığı 'Yol' dizisinin üçüncü kitabı 'Partide Konaklar ve Konuklar' da daha ileri giderek eleştirilerinin dozunu kaçırılır. Mustafa Suphi'nin kahramanlığına halel getirmesine getirmez, ama "ütopizm", "Puçizm", "Blankizm" ve "Bakuninizm" dahil demediğini bırakmaz. Bolşevizmin karacahili olmakla bile suçlar. Bunlar hunharca katledilmiş bir devrimcinin arkasından söylenecek laflar olmadığı gibi, yerli yerine oturmuş da değildir.

Bu arada, Mustafa Suphi ile Bolşevik Partisi arasındaki kırılma noktalarından birisi de Doğu sorunuydu. Ekim Devrimi'nden hemen sonra yayımlanan 'Rusya Halklarının Hakları Bildirgesi'nde, Rusya halklarına, ayrılma ve bağımsız devlet kurma da dahil olmak üzere, kendi kaderlerini özürce tayin etme hakkına sahip olacakları vaat edilmişti. Zaman içinde Doğu'ya verilen vaatler tutulmadı.^[9]

Ahmet Kardam, Mustafa Suphi için "Ulusların kaderlerini tayin hakkını, 'hür milletlerin hür ittihadı' esasına dayalı 'Federatif bir Cumhuriyet' hedefi olarak tespit edip Türkiye Komünist Partisi'nin programına sokan liderdi" derken; Mustafa Suphi de, "Yoldaş Lenin'in Doğu hakkındaki çağrısından taşan yüce ümit ve emelleri Asya'nın hudutsuz çöllerinde kaybolup gitti; çünkü [Bolşevik Partisi] Doğu'ya lâyık olan önemi vermedi,"^[10] sözleriyle eleştirisini yapıyordu.

TKP FASLI

Friedrich Engels'in, "Acımasız eleştiri, her insanın olumlu bir şey olarak görmesi gereken özgür bilimin tek onurlu biçimidir, hatta bu eleştiri kendine karşı yönelirse bile," vurgusu eşliğinde TKP faslına geçersek:

14 Haziran 1914'te Sadrazam Mahmut Şevket Paşa'ya yönelik suikasttan sonra gelen baskı rejimi döneminde yüzlerce aydın gibi, Mustafa Suphi de sürgüne gönderilmişti. Sürgün edildiği Sinop'tan kaçmak için iki kez girişimde bulundu ve ikincisinde başarılı olarak Rusya'ya geçti. Kendisiyle birlikte kaçan 12 kişiden biri olan Ahmet Bedevi Kur'an anılarında, Rusya'ya giderken Mustafa Suphi'nin aklında hâlâ Türkçü, milliyetçi bir gazete çıkarmak olduğunu söyler. Görüldüğü gibi Mustafa Suphi henüz bu tarihte bile sosyalist ideolojiyi benimsemiş değildir.

Çarlık Rusya'sı Osmanlı'dan gelen bu sığınmacıları düşman ittifakına üye ülkelerin yurttaşları olduğu için önce Faluga iline, savaş patlayınca da "savaş esiri" statüsüyle Ural'a sürer. Mustafa Suphi işte bu üçüncü sürgün hayatında Bolşeviklerle ve Türkçe konuşan sosyalist aydınlarla tanışır ve sosyalist düşünceleri benimsemesi de bu zaman dilimi içerisinde gerçekleşir.

1917 Devrimi'nden sonra, 1918 yılında Moskova'ya gelen Mustafa Suphi, burada Tatar-Başkırt kökenli Bolşeviklerle birlikte Türkçe olarak "Yeni Dünya" isimli bir sosyalist gazete yayınlamaya başlar. Bolşevik Devrimi'nin önderleri, Rusya'daki Müslüman nüfusun devrime kazanılması amacıyla özel bir örgütlenme olarak Doğu Halkları Örgütlenmeleri Merkez Bürosu'nu oluşturur. Bu örgütlenmenin başına Bütün Rusya Kurucu Meclis'inde Başkırdistan temsilcisi olarak görev yapan Şerif Manatov getirilir; Suphi de bu büroda görev alan yönetici komitenin içerisinde, Türk seksiyonu başkanı olarak yer alır. Suphi'nin bu dönemdeki faaliyetleri, esas olarak, Rusya'daki Türk topluluklarıyla ve Rusya'da savaş esiri olarak bulunan Türk askerleriyle bağlantılıdır. Mustafa Suphi, 1918'de Moskova'da Türk Sol Sosyalistleri Birinci Kongresi'nin toplanması ve Moskova, Kazan, Samara, Saratov, Rezan, Astrahan gibi merkezlerde Türk Komünist örgütlenmelerinin yaratılması doğrultusunda aktif gayret göstermiştir.

20 Temmuz 1918'de Moskova'da toplanan Türk Sosyalistleri Birinci Kongresi, bir parti örgütlenmesi kararı alır ve bu örgütlenme hazırlıklarını yürütmek amacıyla Türk Komünist Teşkilâtları (TKT) adında bir örgütlenme kurar. TKT kendisine bir Merkez Komitesi seçerek ağırlıkla Rusya'daki savaş esirleri içinde ve kısmen de Türkiye'de parti kuruluş çalışmalarını hızlandırır. 10 Eylül'de Bakû'de yapılan TKP Birlik Kongresi'nin gerçekleşmesinde bu örgütün belirleyici bir rolü vardır.

Bu çalışmaların meyvesi olarak 14 Temmuz 1919'da ilk TKP Kurucu Komitesi oluşturuldu. Bu komitede Mustafa Suphi ile birlikte Maksut Ekşi, Ali Rıza Keskin, Osman Topçuoğlu, Mustafa Börklüce, Murat Sarı ve Kadir Erzurumlu bulunuyordu. Bu komitenin oluşturulmasından sonra Suphi 1920'de Bakû'ye geldi ve burada yeni partinin son hazırlıkların tamamladı.

Başlangıcı daha önceki tarihlere uzanmakla beraber, 10 Eylül 1920 tarihi, TKP'nin kuruluş tarihi olarak anılır. Zira bu tarihte gerçekleşen Bakû Kongresi, sosyalist faaliyetlerin ve örgütlenmenin Anadolu'daki değişik damarlarının birleştirilerek tek bir parti çatısı altında toplanmasını sağlamıştır. Bu tarihten sonra yaklaşık 40 yıl, Türkiye'deki sosyalist hareket, tek bir partinin, TKP'nin örgütsel çatısı altında birleşik bir faaliyet yürütecektir.

Kuruluş Kongresi'ne Mustafa Suphi ve yoldaşlarının yanı sıra, İstanbul Komünist Grubu'ndan, Ankara merkezli Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası'ndan (THİF) ve başka gruplardan delegeler katıldılar. Kongre sonunda Türkiye Komünist Fırkası (Partisi) adı benimsendi; Başkanlığına Mustafa Suphi, Genel Sekreterliğine ise İstanbul Komünist Grubu'ndan Ethem Nejat getirildi. Ayrıca, "Türkiye'deki komünist teşkilâtların birleştirilmesi" önergesi oybirliğiyle kabul edildi.

Bu çerçevede Türkiye sosyalizminin o ana kadar farklı kanallarını oluşturan Türkiye İşçi Çiftçi Sosyalist Fırkası (TİÇSF), Anadolu merkezli Türkiye Komünist Partisi ve Bakû merkezli Türkiye Komünist Partisi, tek bir parti çatısı altında, Türkiye Komünist Partisi ismiyle birleşti. Savaş koşulları nedeniyle Adana ve İzmir delegelerinin katılamadığı Bakû Kongresi'ne, İstanbul, Ankara, Zonguldak, Ereğli, Trabzon, Samsun, Rize, Sivas, Kars, Erzurum, Eskişehir ve Konya'dan toplam 125 delege katılmıştı, bu delegelerden 51'i ise misafir delege statüsündeydi. TKP, bundan sonra İstanbul dışına taşarak, Kurtuluş Savaşı'nın kalbi durumunda olan Anadolu içinde de etkili olacaktı.

1920 yılında kabul edilen TKP'nin ilk programına Mustafa Suphi çizgisinin ağırlıkla damga vurduğu görülür. TKP'nin en özgün yanlarından birini partinin programatik yapısı oluşturur. TKP programının hazırlanışı III. Enternasyonal'in kuruluş günlerine denk düşer ve II. Enternasyonalle hesaplaşmanın bu en sıcak günlerinde Üçüncü Enternasyonal'e hâkim olan "enternasyonalist devrimci sınıf siyaseti" rüzgârının bütün coşkusunu ve kararlılığını TKP programında görmek olasıdır.

Bu coşku içinde hazırlanan ve kabul edilen programın sunuş konuşmasını yapan Mustafa Suphi, emperyalizm, devrim, iktidar ve sosyalizmin kuruluşu konularında şu görüşleri dile getirir:

"Toplumsal devrim gibi; devrimin bütün dünya burjuvazisi üzerindeki zaferinden çıkan komünizm uygulaması da evrensel içerik taşır... Doğu'nun hammaddesiyle Batı'nın sanayi ürünleri de yine öyle bir bütün teşkil ediyor, onun için Komünizm uygulamasında da evrensel bir içerik ve zorunluluk vardır... Son kırk yıllık sömürgecilik faaliyeti neticesinde ve bilhassa Avrupa Genel Savaşı'ndan sonra, siyasal sınırları bir kat daha belirmiş olan bu şartlar içinde, burjuvaziye dayanarak geliştirilen herhangi bir hareket, Doğu'nun zavallı millet ve memleketlerini kurtarmak yeteneğini kaybetmiştir".

Bu kısa ama özlü alıntıdan anlaşılabileceği gibi, TKP sosyalizmin kuruluşunu bir dünya devrimi genel sorunsalı içinde ele almaktadır; sömürge ve yarı sömürge ülkelerdeki devrimle sanayileşmiş ülkelerdeki devrimi tek bir proleter dünya devriminin parçası olarak görmektedir; geri ülkelerin sömürgecilik karşıtı mücadelesinde burjuvazinin temsilcilerine güvenilemeyeceğini ve inisiyatifi komünistlerin ele alması gerektiğini belirtmektedir.

TKP'nin programatik olarak Türkiye devrimini enternasyonalist bir ruh ve bakış açısıyla ele aldığını gösteren bir başka önemli belge de TKP Merkez Komitesi tarafından Haziran 1920 tarihinde yayınlanan TKP Genel Yönetmeliği'dir. Baştan sona Türkiye devrimini dünya devrimi genel şemsiyesi altında değerlendiren bu yönetmeliğin 18'inci maddesinde aynen şu ifadeler yer almaktadır: "Türkiye Bolşevikleri sosyalistliği kabul eden diğer milletler ile Türkiye arasında politik usul gereğince sınır ve gümrük işlerini kaldırırlar."

Yine programda ulusal kurtuluş savaşının önderliğini yapan Kemalist harekete ilişkin tutumu daha da somutlaştıran ve pekiştiren ifadelere Bakû Komünist Partisi ile bağlantılı olarak Anadolu'da kurulan Komünist Partisi'nin yayınladığı 14 Temmuz 1920 tarihli Kuruluş Beyannamesi'nde rastlamaktayız.

Bu beyannamede TKP'nin diğer hareketlerden bağımsızlığını vurgulamak maksadıyla şunlar söylenmektedir: "İstanbul Hükümeti, esas itibariyle eski mutlakiyet yanlısı ve aristokratik bir idareden, yani eski sultanlık devrinin korunmasına çalışan bir heyetten başka bir şey değildir...

Mustafa Kemal tarafından vücuda getirilen Kuvayimilliye Hükümeti'ne gelince: Saray Hükümeti'nin aldığı bu korkunç vaziyet üzerine, memleket dahilindeki milliyetperverler memleketin demokratik burjuva sınıfına dayanarak, adı geçen kişinin etrafında toplanarak Anadolu'nun İstanbul Hükümeti'ne karşı milli ayaklanmasını ve milletin bütün işlerine el koyan Büyük Millet Meclisi'ni meydana getirdiler...

Fakat burjuva elinde olan bu hükümet de aldatma siyasetini bırakmadı. Burjuvaların etkisi altında milliyetperverlikten uzaklaşmadığı gibi, Rusya'daki cereyanı da alkışlamaktan vazgeçmedi...

Sonuç olarak: Yukarıda zikrolunan gerekçelere dayanarak Türkiye Komünist Partisi, mevcut koşullarda: Bir tarafta despot, diğer tarafta aldatan iki siyasi oluşumun mevcut egemenler olduğuna, daha açık bir ifade ile bir tarata İngiliz siyasetine alet olan Hürriyet ve İhtilafçılar, diğer taraftan halk için onlardan hiçbir farkı olmayan ve fakat maske ile meydana çıkan eski İttihatçılar olduğuna kanaat ve bu kanaati resmen ilan ve her iki hükümetle de hiçbir alâkâsı olmadığını beyan eder."

"Ulus ve Din" başlıklı maddede ise TKP, çok etnikli bir toplumda diğer guruplara karşı yaklaşımını açıklarken aynı zamanda dine karşı tutumunu ve laiklik anlayışını ortaya koyuyor.

Programın TKP'nin laiklik anlayışını ortaya koyan maddelerinde "dini içerikteki terbiye, eğitim ve ibadet işlerinin dinsel toplulukların iç işi olarak güvenceye alınacağı"; "dinsel kurumların devletten ayrılarak dinsel topluluklar hâlinde bırakılacağı", "ve fakat dinlerin ve milliyetlerin insanlar arasında nefret ve düşmanlık doğuran gerici masallarına karşı savaşım verileceği" ifade edilmektedir.

Programın aynı başlık altındaki yedinci maddesinde ise "TKP değişik uluslara mensup devrimci işçi ve köylü sınıfları arasındaki eski düşmanlıkları kaldırmak için aşağıdaki en kesin çözümlere girişir:" denildikten sonra bu çözümler: "Dil ve kültür açısından her türlü ayrıcalığın ortadan kaldırılması ve her ulusun bu konularda tam özgür olmasının sağlanması"; "devlet örgütlenmesinde her ulusun temsil edilmesini sağlayacak bir federasyon sisteminin kurulması"; "uluslararasında çıkacak muhtemel sorunların kanlı çatışmalara yol açmaması için 'plebisit' yöntemiyle, genel oya başvurarak çözülmesi" olarak sıralanmaktadır.

Bu konuyla ilgili olarak program sunuş konuşmasında Mustafa Suphi'nin söylediği şu sözler TKP'nin bu soruna ilişkin yaklaşımının daha net ve bütünlüklü olarak anlaşılmasını kolaylaştırır niteliktedir:

"Partimiz özgürlüğü yolunda, uluslararası toplumsal devrim hareketine dayanma zorunluluğunun dayattığı işçi halkımız arasındaki örgütlenmesini de, uluslararası esasta yapmak zorundadır. Partimiz Türk işçi ve yoksul köylülerini gerici İttihat ve İtilafçılar veya hain sosyalistlerin etkisinden kurtarmaya ne derece zorunlu ise, Türkiye'de yaşayan Rum, Ermeni, Kürt milletlerinin mağdur sınıflarını da Etniki Eterya, Taşnak ve Bedirhan teşkilâtlarından ayırarak, çıkar ve amaç ortaklığı olan bir sınıf hâlinde hem içteki sömürücülere hem de işgalci dış kuvvetlere karşı birleştirip ayaklandırmak göreviyle yükümlüdür."

Mustafa Suphi böyle bir programla Anadolu'ya gelir. Bu programdan anlaşıldığı üzere amacı Kurtuluş Savaşı'nı bir emekçi iktidarına dönüştürebilmektir.^[11]

Söz konusu tabloda kumanda merkezinin imhasıyla sadece TKP'nin başı koparılmakla kalmıyordu, birleşip, kitleselleşmeye çalışan komünist güçleri dağıtmanın adımı atılmış oluyordu. Aynı günlerde bir süreliğine bakanlık da yapmış Tokat Mebusu Nazım Bey ve arkadaşları tarafından kurulmuş yasal sosyalist bir parti olan THİF (Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası) mensupları tutuklanmış, milletvekillerinin dokunulmazlıkları kaldırılmıştı. Bunların Ankara Hükümeti'nin Londra Konferansı'na davet edildiği bir dönemde yapılması tesadüf değildir. Sovyetler Birliği'ne, tek alternatif olmadığını ima eden bir mesaj verilmiştir. Mustafa Kemal bir yandan Sovyetler Birliği ile flört ederken, diğer yandan İngiliz ve Fransız emperyalistleri ile temas hâlindedir.

Beğensek de beğenmesek de Türkiye sosyalistlerinin tarihsel geçmişleri, 1920'den (Osmanlı'nın son dönemini saklı tutarsak) 1950'lerin başlarına kadar uzanan "TKP ailesi"nin tümünü kapsar." Arkasında bıraktığı birikimin sahiplenilmesi, toptan inkâr gibi bir yöne savrulunmaması için, Şefik Hüsnü liderliğindeki tarihsel TKP'nin, sıkı bir eleştirel süzgeçten geçirilmesi şarttır.

Manisa'da sürgünde ölen Şefik Hüsnü (1887-1959) dışında, ceza sürelerini doldurup çıkanlar arasında çoğunluğu oluşturan Reşat Fuat Baraner (1900-1968), Mihri Belli, Şevki Akşit ve arkadaşları ülkede kalırlarken, Sovyetler Birliği'ne giden Zeki Baştımar İsmail Bilen'le birlikte 1962'de "Dış Büro" adı altında yeni bir merkez oluşturdular.  Ve olabildiğince de etkindiler!^[12]

Reşat Fuat'ın hayata veda edişinden sonra geriye kalan Mihri Belli ve arkadaşları ise 'Yön', 'Devrim', 'Türk' Solu gibi dergilerde yazı yazan partisiz bir çevre durumundaydılar.

Ve... Ulaşılan koordinatlarda inkârın inkârı diyalektiği gereği, "Bir şeylerin bitmesi gerekiyor ki, daha büyük ve daha güzel bir şey başlayabilsin," ifadesindeki üzere Paulo Coelho'nun, tarihin sahnesine -TKP'nin TİP zemini üzerinden- THKP-C, THKO, TKP-ML çıkıyordu.

Özetle, bu coğrafyada komünist/ devrimci hareket "köksüz" filan değil...^[13] Yahya Kahya'lara, Parmaksız Hamdi'lere, Sansaryan'lara, tabutluklara, 12 Mart'lara, Ulucanlar'a karşın, 100 yılı aşkın bir geleneğin sürdürücüleri. İnişleri-çıkışları, yükselişleri-geri çekilişleri, iç kavgaları olan bir gelenek kuşkusuz. Ancak Reel Sosyalist Ülkeler Topluluğu'nun çözüldüğü, sınıf mücadelelerinin "demode", kimlik eksenli "toplumsal hareketler"in "moda" ilan edildiği post-modern vazgeçiş çağına dek varlığını sürdürmüştür. Tohumları ise bugün işçi eylemlerinde, NATO protestolarında, Kürtler ile ezilen halkların dayanışma eylemlerinde, filizleniyor...

6 Ekim 2026 16:09:53, Muğla.

N O T L A R

^[1] Kaldıraç Dergi, No: 304, Kasım 2026...

^[2] Byung-Chul Han, Şey Olmayanlar- Gündelik Hayatın Altüst Oluşu, çev: Enes Özel, Ketebe Yay., 2025.

^[3] Sedat Şenoğlu, "Türkiyeli Sosyalistler İçin Strateji Sorunu ve Güncelin Seçeneği", 30 Eylül 2026... https://yeniyasamgazetesi9.com/turkiyeli-sosyalistler-icin-strateji-sorunu-ve-guncelin-secenegi/

^[4] Zafer Aydın, "TÜSTAV'dan TKP'nin 100. Yıl Kitapları", Birgün Kitap, Yıl:18, No:232, 21 Mayıs 2021, s.28-29.

^[5] Bkz: "TKP'nin 103. Kuruluş Yıldönümü Toplantısı: TKP MK PB Üyesi Veysi Sarısözen Yoldaşın Sunumu", Politika, Yıl:9, No:89, Eylül 2023, s.8-9.

^[6] Yaşar Ayaşlı, "Doğuşundan Batışına Tarihsel TKP", 30 Ağustos 2021...  https://teorivepolitika.online/2021/08/30/dogusundan-batisina-tarihsel-tkp/

^[7] Gürsel Köksal, "Emrah Cilasun: 15'leri Kim Öldürdü", Birgün, 28 Ocak 2021, s.14.

^[8] 16'ıncı da Maria Suphi idi... O, Anadolu'da bir komsomolka olup köy köy dolaşmak istiyordu. Onlara bildiri, gazete dağıtarak Rusya'daki devrim ateşinin buraları da sarması için büyük bir heyecan içinde TKP kafilesiyle gönüllü olarak Anadolu'ya geldi. İlk endişesi Kars'ta başladı. Sonrasında Erzurum'da yaşadıkları onu derinden etkiledi. Trende askerler tarafından darp ve tacize uğradı. Trabzon'a ulaşıncaya kadar ölüm ense köklerinde dolaştı. Korkusuz bir kadındı. Hiçbir zaman yılgınlığa kapılmadı. (Özge Doğar, "Kenan Karabağ: Maria Suphi ve 100 Yıllık Sis Perdesi", Birgün Kitap, Yıl:18, No:233, 18 Haziran- 15 Temmuz 2021, s.8.)

^[9] Gül Atmaca, "Karadeniz'e Gömülen Aydınlık", Cumhuriyet Kitap, No:1615, 28 Ocak 2021, s.4.

^[10] Ahmet Kardam, Karanlıktan Aydınlığa Mustafa Suphi, İletişim Yay., 2020.

^[11] Mahmut Üstün, "Mustafa Suphi'nin Ölümüyle Türkiye Neler Yitirdi?"... https://www.gazeteduvar.com.tr/forum/2018/02/02/mustafa-suphinin-olumuyle-turkiye-neler-kaybetti/

^[12] Edebiyat alanında olduğu kadar, siyasal hayatımızda da çok önemli yeri olan bir dergi.

Kırklı yılların başında Türkiye Komünist Partisi'nin legal yayın organı.

Yazarlarından Ali Rıza (Çelik), yani Reşat Fuat Baraner, TKP'nin Genel Sekreteri.

Yine yazarlarından Zeki Baştımar ise daha sonraki yıllarda TKP'nin genel sekreteri olacaktır.

Dergiye şiir ve yazılarıyla katkıda bulunanların çoğu TKP üyesi ya da sempatizanı...

Adı geçen dergi 'Yeni Edebiyat'.

O günleri şöyle anlatıyor Rasih Nuri İleri:

"Komünist Enternasyonal kararı ile 1936 yılında Parti 'Separat' çalışma şekline, yani ademi merkeziyetçi bir duruma girmişti. Bu gelmekte olan İkinci Dünya Savaşı konjonktüründe Sovyetler Birliği tarafından öngörülmüş bir tedbirdi. 1942 yılında ise dünyada Komünistler, 'Anti Faşist Demokratik Cepheler' kurma görevini üstlenince, Türkiye'de de parti bu amaçla yeniden merkezi çalışma düzeyine girdi. 'Yeni Edebiyat' bu dönemin hazırlık safhasını teşkil eder."

İşte bu ortamda Abidin Dino ile Reşat Fuat arasında cereyan eden 'Sosyalist Gerçekçilik' tartışmaları ilgiyle izlenmeye değer...

Dino, dört yılını Sovyetler Birliği'nde sinema çalışarak geçirmiş bir ressam.

Yazı ve resimleriyle dergiyi süslemekte... (Refik Durbaş, "Parti, Sanatı Yönlendiriyor", Birgün, 17 Kasım 2016, s.2.)

^[13] Bkz: Temel Demirer, "15'ler Dair: Geçm(em)iş Bugünü(müzü)n Önsözüdür!", Kaldıraç Dergisi, No:187, Şubat 2017...