Orta Doğu’da Araçsallaştırılan Topluluklar ve Teopolitik Asimetri’nin Genişletilmesi

İkili Çatışma Okumasının Sınırları

Orta Doğu’daki siyasal çatışmalar uzun süredir din, kimlik ve jeopolitik rekabet ekseninde ele alınmaktadır. Bu analizlerin büyük bir bölümü, çatışmayı iki ana aktör arasındaki karşıtlık üzerinden okumakta ve siyasal süreci bu ikili yapı içerisinde anlamlandırmaya çalışmaktadır. Oysa bu yaklaşım, sahadaki gerçekliğin yalnızca bir bölümünü görünür kılmakta; geri kalanını ise ya ihmal etmekte ya da basitleştirmektedir. Çünkü Orta Doğu’daki çatışmalar, yalnızca iki taraf arasında gerçekleşen bir mücadele değil; çok katmanlı, çok aktörlü ve toplumsal düzeyde derin etkiler üreten süreçlerdir.

Görünmeyen Boyut; Çatışmanın İçine Çekilen Topluluklar

Bu nedenle çatışmayı yalnızca egemen aktörler üzerinden okumak, kaçınılmaz olarak eksik bir analiz üretir. Zira bu çatışmaların içinde, doğrudan taraf olmayan fakat çatışmanın içine çekilmeye zorlanan topluluklar da yer almaktadır. Bu topluluklar çoğu zaman analizlerin dışında kalmakta, siyasal özne olarak değil, dolaylı etkilenme alanları olarak değerlendirilmektedir. Oysa bu durum, teopolitik çatışmaların en kritik boyutlarından birini oluşturmaktadır ve bu boyut, mevcut literatürde yeterince ele alınmamaktadır.

Kavramsal Çerçeve; Zorunlu Taraflaşma

Bu çalışma, bu görünmez alanı görünür kılma amacıyla hareket etmekte ve daha önce geliştirilen teopolitik asimetri yaklaşımını genişleterek, çatışmaların yalnızca güç ve din ilişkileri üzerinden değil; aynı zamanda bu ilişkilerin toplumsal düzeydeki yansımaları üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmektedir. Bu bağlamda çalışmanın merkezinde yer alan “zorunlu taraflaşma” kavramı, çatışma alanında bulunan toplulukların kendi siyasal iradeleri dışında belirli bir tarafın parçası haline getirilmeye zorlanmasını ifade etmektedir. Bu süreçte topluluklar, çatışmanın doğrudan öznesi olmamakla birlikte, siyasal ve ideolojik yapıların baskısı altında taraf haline gelirler ve bu durum, yalnızca bir siyasal konumlanma değil, aynı zamanda kimliğin, temsilin ve siyasal öznenin yeniden tanımlandığı bir sürece dönüşür.

Toplumsal Zemin ve Azınlıkların Kırılganlığı

Orta Doğu’nun tarihsel ve toplumsal yapısı, bu tür zorunlu konumlanmaların ortaya çıkmasına elverişli bir zemin sunmaktadır. Farklı inançlar, etnik kimlikler ve kültürel aidiyetler -örneğin Aleviler, Kürtler, Hristiyan azınlıklar, Dürziler ve benzeri topluluklar  çoğu zaman kendi iç dinamikleriyle değil; daha büyük siyasal anlatılar ve güç ilişkileri üzerinden tanımlanmaktadır. Bu toplulukların ortak özelliği, siyasal güç üretim mekanizmalarına sınırlı erişimleri ve çoğu zaman güvenlik, temsil ve tanınma sorunlarıyla karşı karşıya olmalarıdır. Bu durum, birçok topluluğun kendi özerk siyasal pozisyonunu üretmesini zorlaştırmakta ve onları başkaları tarafından belirlenen çatışma hatlarının içine çekmektedir. Özellikle azınlık konumunda bulunan bu topluluklar açısından süreç daha kırılgan bir nitelik taşımakta; bu topluluklar ne çatışmanın dışında kalabilmekte ne de kendi bağımsız siyasal alanlarını oluşturabilmektedir. Böylece zorunlu taraflaşma, yalnızca dışsal bir baskı değil; aynı zamanda varlıklarını sürdürebilme ve kendilerini tanımlayabilme mücadelesi ile doğrudan bağlantılı bir duruma dönüşmektedir.

Teopolitik Asimetri ve Temsil Krizi

Bu noktada zorunlu taraflaşma kavramı, teopolitik asimetri yaklaşımı ile birlikte düşünüldüğünde daha derin bir anlam kazanmaktadır. Teopolitik asimetri, din ve güç ilişkileri arasındaki yapısal eşitsizlikleri açıklarken; zorunlu taraflaşma bu eşitsizliklerin toplumsal düzeyde nasıl yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. Böylece güç ilişkilerinin yalnızca devletler arasında değil, toplumun en kırılgan kesimlerinde de yeniden kurulduğu görülmektedir. Bu yeniden üretim süreci, beraberinde ciddi bir temsil krizini de doğurmaktadır. Topluluklar kendi adlarına konuşamaz hale gelmekte, başkaları tarafından temsil edilmekte ve kimlikleri dış aktörler tarafından tanımlanmaktadır. Bu durum, siyasal öznenin zayıflamasına ve toplumsal çoğulculuğun daralmasına yol açmaktadır.

Araçsallaştırma ve Siyasal Kullanım

Zorunlu taraflaşmanın bir diğer boyutu ise araçsallaştırmadır. Topluluklar, daha büyük siyasal projelerin parçası haline getirilmekte ve çoğu zaman kendi iradeleri dışında belirli siyasal anlatıların taşıyıcısı olarak konumlandırılmaktadır. Bu süreç, özellikle küçük ve kırılgan topluluklar açısından daha belirgin hale gelmekte ve onların siyasal varlığı, çoğu zaman başkalarının stratejik hesaplarının bir unsuru haline dönüşmektedir. Bu nedenle çatışmanın kendisi yalnızca egemenlik mücadelesi olarak değil; aynı zamanda kimliklerin yeniden üretildiği ve yönlendirildiği bir alan olarak da değerlendirilmelidir.

Uluslararası Hukuk;Norm ve Güç Arasındaki Gerilim

Bu bağlamda uluslararası hukukun rolü de eleştirel bir perspektifle yeniden değerlendirilmelidir. Uluslararası hukuk teorik olarak çatışmaları düzenleyen, hak ve yükümlülükleri tanımlayan ve adalet arayışına zemin hazırlayan bir çerçeve sunar. Ancak pratikte bu hukuk düzeninin çoğu zaman güç ilişkilerinden bağımsız işlemediği görülmektedir. Uluslararası hukuk, birçok durumda normatif bir düzen olmaktan ziyade, küresel güç dengeleri içinde işlev kazanan bir araç haline gelebilmektedir. Bu durum, çatışma alanında bulunan toplulukların hukuki koruma ile siyasal gerçeklik arasında sıkışmasına yol açmaktadır.

Bu sıkışma hali, özellikle zorunlu taraflaşmaya maruz kalan topluluklar açısından daha belirgin bir kriz üretmektedir. Çünkü bu topluluklar bir yandan uluslararası hukukun tanıdığı haklara teorik olarak sahip görünürken, diğer yandan sahadaki güç ilişkileri bu hakların uygulanmasını sınırlamakta ya da etkisiz hale getirmektedir. Böylece hukuk ile gerçeklik arasındaki mesafe, bu topluluklar açısından bir güvenlik ve varlık sorunu haline dönüşmektedir. Bu durum, uluslararası hukukun evrensel ve tarafsız bir mekanizma olup olmadığı sorusunu da yeniden gündeme getirmektedir.

Çok Katmanlı Çatışma Yapısı ve Diaspora

Bu nedenle Orta Doğu’daki çatışmaların yalnızca iki taraflı bir mücadele olarak ele alınması, sahadaki gerçekliği eksik ve indirgemeci bir biçimde okumak anlamına gelmektedir. Aksine bu çatışmalar, çok katmanlı bir yapı içinde, farklı düzeylerde konumlanan aktörlerin etkileşimi ile şekillenmektedir ve bu yapının en az görünür olan boyutu, çatışmanın tarafı haline getirilmeye zorlanan topluluklardır. Bu durum yalnızca bölgesel bir mesele değil, aynı zamanda küresel ölçekte de karşılığı olan bir olgudur. Avrupa’da yaşayan diaspora toplulukları da bu sürecin bir parçası haline gelmekte, kimliklerini ve siyasal konumlarını çoğu zaman bu çatışmaların uzantısı olarak yeniden tanımlamak zorunda kalmaktadır.

Teopolitik Çatışmalar, Zorunlu Taraflaşma ve Adalet Arayışı

Orta Doğu’daki teopolitik çatışmalar uzun süredir iki ana aktör arasındaki karşıtlık üzerinden okunmaktadır. Bu okuma biçimi, çatışmanın dini, ideolojik ve jeopolitik boyutlarını açıklamak açısından önemli katkılar sunmuş olsa da, bu çalışmanın ortaya koyduğu üzere önemli bir boyutu görünmez kılmaktadır.

Bu görünmez alan, çatışmanın tarafı olmayan ancak çatışmanın içine çekilmeye zorlanan toplulukların varlığıdır.

Bu çalışma, bu eksikliği gidermek amacıyla “zorunlu taraflaşma” kavramını ortaya koymuş ve teopolitik asimetri yaklaşımını genişleterek çatışmaların çok katmanlı yapısını analiz etmiştir. Elde edilen bulgular, Orta Doğu’daki çatışmaların yalnızca egemen aktörler arasındaki bir mücadele olmadığını; aynı zamanda temsil edilemeyen, araçsallaştırılan ve siyasal olarak konumlandırılmaya zorlanan toplulukların da dahil olduğu karmaşık süreçler olduğunu göstermektedir.

Bu bağlamda teopolitik çatışmalar yalnızca bir egemenlik mücadelesi değil; aynı zamanda kimliğin, varlığın ve siyasal öznenin korunması mücadelesidir.

Bu noktada en kritik sorunlardan biri, çatışma süreçlerinin toplulukları ikili karşıtlıklar içine sıkıştırmasıdır. Bu sıkışma hali, farklı inançlara, kültürlere ve kimliklere sahip toplulukların kendi özerk siyasal pozisyonlarını üretmesini zorlaştırmakta ve onları başkaları tarafından tanımlanan siyasal alanlara itmektedir.

Bu durum özellikle azınlık topluluklar açısından daha derin bir kırılganlık üretmektedir. Çünkü bu topluluklar çoğu zaman ne çatışmanın dışında kalabilmekte ne de kendi bağımsız siyasal alanlarını oluşturabilmektedir. Bu nedenle zorunlu taraflaşma, yalnızca bir siyasal baskı biçimi değil; aynı zamanda bir varlık ve temsil sorunu olarak ortaya çıkmaktadır.

Bu çalışma, bu noktada önemli bir normatif sonuç da ortaya koymaktadır:

 Teopolitik çatışmaların çözümü yalnızca askeri dengelerde veya diplomatik müzakerelerde aranamaz.
 Bu çatışmaların çözümü, aynı zamanda eşitlik, tanınma ve adalet temelinde yeni bir siyasal yaklaşımın inşasını gerektirir.

Bu bağlamda çatışma çözümü süreçlerinin yalnızca egemen aktörler üzerinden değil; çatışmanın içinde yer alan tüm toplulukları kapsayacak şekilde yeniden düşünülmesi gerekmektedir. Özellikle zorunlu taraflaşmaya maruz kalan toplulukların siyasal temsili, bu süreçlerin merkezine yerleştirilmelidir.

Avrupa’da yaşayan diaspora toplulukları açısından da bu durum ayrı bir önem taşımaktadır. Çünkü diaspora, yalnızca coğrafi bir yer değiştirme değil; aynı zamanda kimliğin yeniden inşa edildiği bir siyasal alan olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak bu alan da çoğu zaman Orta Doğu’daki çatışmaların uzantısı haline gelmekte ve topluluklar burada da benzer taraflaşma baskıları ile karşı karşıya kalmaktadır.

Bu nedenle bu çalışma yalnızca Orta Doğu’ya dair bir analiz değil; aynı zamanda Avrupa’daki toplumsal ve siyasal tartışmalara da bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Sonuç olarak, bu çalışma şu temel iddiayı ortaya koymaktadır.

 Teopolitik çatışmalar yalnızca iki taraflı bir mücadele değildir.
 Bu çatışmalar, çok katmanlı, çok aktörlü ve eşitsiz güç ilişkileri içinde şekillenen süreçlerdir.
 Bu süreçlerin en görünmez aktörleri, çatışmanın tarafı haline getirilmeye zorlanan topluluklardır.

Bu nedenle siyaset bilimi açısından yeni bir soruyu sormak gerekmektedir:

“Bir çatışmada taraf olmayanların, taraf haline getirilmesi ne anlama gelir?”

Bu soru, yalnızca Orta Doğu’nun değil; modern dünyanın birçok çatışma alanının yeniden düşünülmesi için önemli bir başlangıç noktasıdır.

Mahmut Kanber                                                                                                                     

Siyaset Bilimci /Yazar                                                                                                      

mahmutkanber@hotmailcom