Bu tür kampları bizler genelde Alman Nazi dönemlerinden hatırlarız. 11 Kasım’da çıkan varlık vergisi fonu ve Aşkale çalışma kampı toplumsal hafızada yok.

Araştırmacı yazar Recep Maraşlı, Nazi Almanyası’nın ünlü toplama kamplarından Sachsenhausen’i gezerken, kampın Türk ziyaretçileriyle ilgili insanın kanını donduran ayrıntıları keşfetti. Resmi görevle Nazi Almanyası’nı ziyaret eden Halûk Nihat Pepeyi, dönemin İstanbul Emniyet Müdürü; Selahattin Korkud ise Emniyet Genel Müdürlüğü Azınlıklar Şube Başkanı’ydı diyor.

5 Ağustos 1942’de kanunlaşan yasa gereği   27 Ocak ile 3 Temmuz 1943 arasında, tümü gayrimüslimlerden oluşan toplam 1229 kişi çalışmak üzere Erzurum Aşkale'ye zorunlu çalışma kampına gönderilmişti.

Yorgo Hacıdimitriadis’in Aşkale günlüğünden

2. Dünya Savaşı’nın en karanlık günlerinde, Saraçoğlu Hükümeti’nin çıkardığı azınlıkları hedef alan, Varlık Vergisi bundan 74 yıl önce yüzlerce kişiyi çalışma kamplarına göndermişti.

Un tüccarı Yorgo Hacıdimitriadis, İkinci Dünya Savaşı yıllarında uygulanmış Varlık Vergisi’nin kurbanlarından birisidir. Varlık Vergisi borcunu ödeyemediği için 22 Mart 1943 tarihinde Haydarpaşa’dan trenle Aşkale-Erzurum’daki çalışma kampına yollanmıştır. Erzurum’da kaldığı süre boyunca günlük tutan Hacıdimitriadis’in izlenimleri, Varlık Vergisi’nin bugüne kadar çok az bilinen “çalışma kampları” boyutunu gün yüzüne çıkartmaktadır. Yorgo Hacıdimitriadis, o renkli Türkçesi ile Erzurum’daki ilk gününü şöyle anlatır:

“4 Nisan: Pazar olmak münasebeti ile bazı arkadaşlar hamama gittiler. O meyanda o sırda emir geldi saat birde iş başına hazır olmamız için ve saat birde ikişer kişilik kafile halinde guruba gittik... Pazar olduğundan Erzurum halkı bizi seyre gelmiş ve çokları gülümser ve hakaretli sözlerle alay ediyorlardı. Gurup binasında kazma, kürek ve el arabaları verdiler ve bina yolundaki kar ve sair pislikleri temizlememizi emrettiler. Saat 17.30’a kadar çalıştık. Bina etrafında seyirciler eksik değildi. Çalıştığımız yer arka sokak, geçitle-temizlikle alakası olmayan tam manası ile mezbelelik bir mahal yer idi. Öyle ki, havanın çok soğuk olmasına rağmen, kazmanın altından teafunlar (pis kokular) hissediliyor idi.”

Erzurum Aşkale'ye zorunlu çalışma kampına gönderilenler

Söz konusu kişiler, devletin re’sen tahakkuk ettirdiği yüksek miktardaki servet vergisini ödeyemeyen azınlık Türk vatandaşlarıydılar.

Başbakan Saracoğlu, 5 Ağustos 1942'de okuduğu hükümet programında "Biz Türk’üz, Türkçüyüz ve daima Türkçü kalacağız. Bizim için Türkçülük bir kan meselesi olduğu kadar ve laakal o kadar bir vicdan ve kültür meselesidir. (...) Biz ne sarayın, ne sermayenin, ne de sınıfların saltanatını istiyoruz. İstediğimiz sadece Türk milletinin hakimiyetidir." diyerek yeni hükümetin sosyal politikasını açıklamıştı.

Buna ek olarak 1942 yazı boyunca İstanbul gazetelerinde hırsızlık, karaborsacılık, vurgunculuk ve haksız kazanç  ilgili haber ve yazılar ön plana çıkarılmış,  hemen her gün ve her gazetede "karaborsacı Yahudi" tiplemesini içeren karikatürler dikkat çekiyordu.

12 Eylül 1942'de İstanbul defterdarlığı görevine atanan Faik Ökte'nin anılarında anlattığına göre, Maliye Bakanlığı savaş dolayısıyla fevkalade kazanç elde ettiği iddia edilen kimselerin cetvelinin yapılarak Müslümanların M, Gayrimüslimlerin G, dönmelerin D harfiyle işaretlenmesini talep etti.

11 Kasım'da Varlık Vergisi kanunu TBMM'de hiç tartışılmadan kabul edildi. Kanun her il ve ilçe merkezinde kimin ne kadar vergi ödeyeceğini belirleyecek servet tespit komisyonları kurulmasını, komisyon kararlarının nihai ve kati olmasını, vergi ödeme süresinin 15 gün olmasını, 15 gün içinde tahakkuk eden vergiyi ödemeyenlerin mallarının haczedilerek icra yoluyla satılmasını, buna rağmen borcunu 1 ay içerisinde ödemeyen mükelleflerin bedeni kabiliyetlerine göre genel hizmetler ve belediye hizmetlerinde çalıştırılmasını öngörüyordu.

İstanbul'da kurulan üç komisyon tahakkuk eden vergi listelerini 18 Aralık 1942'de açıkladı. Tahakkuk eden vergilerin %87'si gayrimüslim, %7'si Müslüman mükelleflere yüklenmişti. Geri kalan %6 değişik kalemlerde olup, bunların da çoğu gayrimüslim azınlıklar ve ecnebilerdi.

Aralık 1942 ve Ocak 1943'te İstanbul'da gayrimüslimlere ait binlerce taşınmaz mülk el değiştirdi. El değiştiren mülkler arasında İstiklal Caddesi'ndeki yapıların büyük bir kısmı bulunuyordu. Satılan mülklerin %67 kadarı Müslüman Türkler, %30 kadarı resmi kurum ve kuruluşlar tarafından alındı. 21 Ocak 1943'ten itibaren İstanbul'da binlerce gayrimüslime ait ev ve işyerleri haczedilerek haraç mezat satıldı.

Ancak, 9-13 Eylül 1943 tarihlerinde New York Times gazetesinde Cyrus Sulzberger imzasıyla Türkiye'deki Varlık Vergisi uygulamasını eleştiren bir dizi yazı çıktı. Bu yazılardan hemen sonra 17 Eylül'de toplanan TBMM, henüz tahsil edilmemiş olan Varlık Vergisi borçlarının silinmesine karar verdi. 1943’te Aralık ayının ilk günlerinde Aşkale ve Sivrihisar sürgünleri yaklaşık on aylık esaretten sonra evlerine gönderildi.

Önce 17 Eylül 1943 tarih ve 4501 sayılı ile çıkarılan bir  yasa ile bir kısım mükellefin vergi borçları silindi.

15 Mart 1944 tarih ve 4530 sayılı "Varlık Vergisi Bakayasının Terkinine Dair Kanun"  adlı düzenleme de varlık vergisini tamamen kaldırdı.

Tarihçiler, verginin kaldırılması ile ilgili olarak,  1943 ve 1944’te 2. Dünya Savaşının Nazi Almanya’sının aleyhine seyrinin değişmesine dikkat çekerler.

 Talik tarihinden itibaren bir ay zarfında borçlarını ödeyemeyen mükellefler borçlarını tamamen ödeyinceye kadar memleketin herhangi bir yerinde bedeni kabiliyetlerine göre askerî mahiyeti haiz olmayan umumî hizmetlerde veya belediye hizmetlerinde çalıştırılırlar.

Kaynak: Ayhan Aktar’ın kitabında giriş bölümü.sayfa,7,8

Kaynak: www.resmigazete.gov.tr/arsiv/5255.pdf Madde 12 -

Mehmet Ali Demir