İnsan bazen yalnızca yaşadıklarıyla değil, tanıklık ettikleriyle de yorulur. Çünkü görmek, bilmekten daha ağırdır; bilmek ise çoğu zaman susmayı imkansız kılar. Son günlerde yaşanan siyasal tartışmalar, kişiler üzerinden yürütülen saflaşmalar ve fanatik aidiyetler, bir kez daha bize şu temel soruyu sorduruyor: İnsan gerçekten kimi savunuyor? Bir kişiyi mi, bir ideali mi, yoksa kendisine ezberletilmiş bir düzeni mi?

Modern siyaset, çoğu zaman insanlara tercih yapıyormuş hissi verir. Bir sandık konur önünüze; isimler değişir, sloganlar değişir, yüzler değişir. Ama çoğu zaman değişmeyen şey, o isimlerin üzerinde yükseldiği yapıdır. İşte asıl mesele tam da burada başlar: Eğer sistem aynıysa, oyuncuların değişmesi neyi değiştirir?

Bugünün insanı, siyaseti çoğu zaman kişiler üzerinden okuyor. Birine karşıysan diğerinden yanasın sanılıyor. Bir kişiyi eleştiriyorsan, mutlaka rakibinin destekçisi ilan ediliyorsun. Oysa düşüncenin özgürlüğü, tam da bu ikili cendereden çıkabilmekle başlar. Çünkü hakikat, iki kutup arasında sıkışmış bir taraftarlık oyunu değildir.

Siyaset felsefesi bize şunu öğretmiştir: İktidar, kendisini yeniden üretme yeteneğine sahip bir organizmadır. Michel Foucault’nun işaret ettiği gibi iktidar, yalnızca saraylarda ya da meclislerde değil; dilde, algıda, gündelik yaşamda da kurulur. İnsanların birbirini “sen ondan mısın, bundan mısın?” diye sorgulaması bile iktidarın başarısıdır. Çünkü sistem, bireyi düşünmeye değil, saf tutmaya zorlar.

Burada mesele kişiler değildir. Çünkü isimler tarih boyunca değişmiştir. Dün başkası vardı, bugün başkası var, yarın bir başkası gelecek. Ama eğer işçi hala ölüyorsa, çocuklar hala yoksulluğun içinde büyüyorsa, kadınlar hala şiddetin hedefindeyse, doğa hala sermayenin çıkarına feda ediliyorsa, emekliler çöpten ekmek topluyorsa, o halde değişen nedir?

Siyasal partiler, teorik olarak halkın temsil araçlarıdır. Fakat temsil ile tahakküm arasındaki çizgi çoğu zaman silikleşmiştir. Demokrasi adına yürütülen mücadelelerin önemli bir kısmı, iktidarın biçimini değiştirmeye odaklanırken özüne dokunmaz. Bir sarayın kapısını kapatıp diğerini açmak, halkı özgürleştirmez.

Bu nedenle mesele “kim daha iyi?” sorusu değil, “hangi düzen insanı yaşatır?” sorusudur.

Çünkü bugün içinde yaşadığımız düzen, insanı merkezine alan bir düzen olmaktan uzaktır. İnsan haklarının tartışmalı olduğu, emeğin ucuzlatıldığı, doğanın metalaştırıldığı, hayvanların yaşam hakkının bile ekonomik hesaplara kurban edildiği bir düzende seçimler çoğu zaman yalnızca yönetici değişimidir; sistem değişimi değil.

Bir filozofun diliyle söylersek: Devlet, çoğu zaman tarafsız bir yapı değil; egemen sınıfın meşruiyet aygıtıdır. Marx bunu ekonomik temelde açıklamıştı. Gramsci ise bunun kültürel hegemonya boyutuna işaret etti. İnsanların kendi çıkarlarına aykırı düzenleri bile tutkuyla savunması tesadüf değildir; bu, hegemonik düzenin başarısıdır.

Bugün siyasetçiler üzerinden oluşan kutsallık dili de bunun bir parçasıdır. Bir lideri eleştirmenin ihanet sayılması, bir başkasını sorgulamanın düşmanlık görülmesi, düşünsel çölleşmenin sonucudur. Oysa hiçbir siyasal figür kutsal değildir. Hiçbir lider eleştiriden muaf değildir.

Gerçek siyasal bilinç, kişilere bağlılık değil; ilkelere bağlılıktır.

Eğer bir düzen; işçiyi korumuyorsa, çocuğu yaşatmıyorsa, kadını özgürleştirmiyorsa, doğayı savunmuyorsa, farklı kimliklerin onurunu tanımıyorsa; o düzenin adı demokrasi olsa da özü tahakkümdür.

Burada savunulması gereken şey kişiler değil, insanlık onurudur.

Belki de en temel soru şudur: İnsan, daha insanca bir yaşam mümkün olduğuna inanıyor mu?

Eğer inanıyorsa, o zaman siyaset bir kariyer alanı değil; etik bir mücadele alanıdır.

Gerçek değişim, düzenin dişlileri arasında taraf seçmek değil; o çarkın neden böyle döndüğünü sorgulamakla başlar.

Çünkü bazen en büyük muhalefet, bir kişinin yanında durmak değil; insanın yanında durmaktır.

Mehmet Ali Demir